WEBVTT

00:00:04.080 --> 00:00:08.460
2 Eylül 1859'un ilk
saatlerinde, Yeni İngiltere'nin

00:00:08.500 --> 00:00:11.680
üzerindeki gece göğü
ışıkla alev alev parladı.

00:00:11.720 --> 00:00:14.220
Kuzeydoğu boyunca gökyüzü
o kadar aydınlıktı

00:00:14.260 --> 00:00:16.360
ki, insanlar gecenin ortasında sıradan

00:00:16.400 --> 00:00:18.540
basılı yazıları okuyabiliyordu.

00:00:18.740 --> 00:00:23.720
O sabah, Boston'daki bir telgraf operatörü
Portland, Maine'e tuhaf bir istek

00:00:23.760 --> 00:00:24.480
gönderdi.

00:00:24.520 --> 00:00:26.920
Lütfen bataryanızı devreden
çıkarın, diye telgrafla

00:00:26.960 --> 00:00:30.260
yazdı, bakalım yalnızca kutup
ışıklarıyla çalışabilecek miyiz.

00:00:30.400 --> 00:00:34.020
Portland bataryasını devreden
çıkardı, Boston da aynısını yaptı.

00:00:34.060 --> 00:00:38.280
Mesajlar gelmeye devam etti ve Portland
hattın daha da iyi çalıştığını söyledi.

00:00:38.320 --> 00:00:41.980
İki saatten uzun bir süre boyunca hat,
gökyüzünden gelen enerjiyle çalıştı.

00:00:42.020 --> 00:00:44.500
Bu enerji nereden geliyordu?

00:00:44.560 --> 00:00:47.440
Bu derste dört soruyu yanıtlayacağız.

00:00:47.480 --> 00:00:50.460
İngiltere'deki bir
gökbilimci Güneş'te ne gördü?

00:00:50.500 --> 00:00:52.840
Güneş'teki bir fırtına
Dünya'ya nasıl ulaşır?

00:00:52.880 --> 00:00:55.800
Gökyüzü neden parladı ve
teller neden kıvılcım saçtı?

00:00:55.840 --> 00:00:57.700
Peki böyle bir fırtına bugün ne yapardı?

00:00:57.740 --> 00:01:03.020
Bir gün önce, Richard Carrington adında

00:01:03.060 --> 00:01:06.060
İngiliz bir gökbilimci
Güneş lekelerini çiziyordu.

00:01:06.100 --> 00:01:08.080
Güneş'e hiçbir zaman doğrudan bakmadı.

00:01:08.120 --> 00:01:10.631
Güneş'in görüntüsünü bir
ekrana yansıttı ve karanlık

00:01:10.671 --> 00:01:12.900
lekelerin üzerinden elle
geçerek onları çizdi.

00:01:13.100 --> 00:01:17.540
Sabah 11'den hemen sonra, lekelerden
oluşan bir grupta bir şey parladı.

00:01:17.580 --> 00:01:20.407
Göz kamaştırıcı beyaz
ışıktan iki parça fışkırdı;

00:01:20.447 --> 00:01:23.060
Güneş'in kendi yüzeyinden
bile daha parlaktı.

00:01:23.320 --> 00:01:26.000
Carrington, bunu bir başkasının da
görmesi için birini bulmaya koştu.

00:01:26.040 --> 00:01:27.900
Geri döndüğünde ışık sönmekteydi.

00:01:27.940 --> 00:01:31.540
Işık çakmasının tamamı
yaklaşık beş dakika sürdü.

00:01:31.780 --> 00:01:36.440
Kuzey Londra'da başka bir gözlemci,
Richard Hodgson, aynı ışık çakmasını gördü.

00:01:36.480 --> 00:01:41.380
Ve neredeyse aynı anda, Londra'nın
batısındaki Kew Gözlemevi'nde,

00:01:41.420 --> 00:01:45.880
Dünya'nın manyetizmasını
izleyen aletler aniden sıçradı.

00:01:46.160 --> 00:01:50.680
Güneş lekeleri, Güneş'in manyetizmasının
karmaşık ve güçlü olduğu yerlerdir.

00:01:50.720 --> 00:01:52.840
Karanlık görünmelerinin tek nedeni,

00:01:52.880 --> 00:01:55.380
çevrelerindeki kızgın
yüzeyden binlerce derece daha

00:01:55.420 --> 00:01:56.540
soğuk olmalarıdır.

00:01:56.580 --> 00:02:00.780
Ve çok büyüktürler: büyük bir leke
bütün Dünya'dan daha geniştir.

00:02:01.000 --> 00:02:05.420
Bu karmaşık ilmekler aniden yeni bir şekle
geçtiğinde, Güneş parlaması denen bir

00:02:05.460 --> 00:02:07.220
enerji patlaması salarlar.

00:02:07.260 --> 00:02:11.360
Carrington, şimdiye dek kaydedilmiş
ilk Güneş parlamasını görmüştü.

00:02:11.600 --> 00:02:15.220
Işık çakmasıyla sıçrayan iğnelerin
bağlantılı olup olmadığını merak etti.

00:02:15.260 --> 00:02:16.980
Ama dikkatliydi.

00:02:17.020 --> 00:02:20.120
Bir çiçekle, diye yazdı, yaz olmaz.

00:02:20.160 --> 00:02:21.460
Artık bağlantılı olduklarını biliyoruz.

00:02:21.500 --> 00:02:24.320
Parlamanın X ışınları, ışığıyla
birlikte Dünya'ya ulaştı

00:02:24.360 --> 00:02:27.660
ve havanın yükseklerindeki
elektrik akımlarını sarstı.

00:02:27.700 --> 00:02:29.740
İğneleri oynatan buydu.

00:02:31.880 --> 00:02:35.260
Parlama ışıktır, bu yüzden bize
yaklaşık sekiz dakikada, herhangi bir

00:02:35.300 --> 00:02:37.240
şeyin gidebileceği en yüksek hızla ulaşır.

00:02:37.280 --> 00:02:41.740
Ama büyük bir parlamaya çoğu zaman daha
yavaş ve çok daha büyük bir şey eşlik eder.

00:02:41.940 --> 00:02:45.060
Güneş, elektrik yüklü
parçacıklardan oluşan ve

00:02:45.100 --> 00:02:49.220
manyetizmayla örülmüş dev bir
sıcak gaz bulutu fırlatabilir.

00:02:49.260 --> 00:02:52.100
Buna koronal kütle atımı, ya da CME denir.

00:02:52.140 --> 00:02:55.740
Büyük bir CME 1 milyar ton
ya da daha ağır olabilir.

00:02:55.900 --> 00:03:01.840
Dünya'ya yolculuk 93 milyon mil,
yaklaşık 150 milyon kilometredir.

00:03:01.880 --> 00:03:05.540
Çoğu CME bu yolu bir ila dört günde aşar.

00:03:05.580 --> 00:03:09.760
Carrington'ın CME'si yolculuğu
yaklaşık 17,5 saatte tamamladı.

00:03:09.800 --> 00:03:15.240
Bu, saatte 5 milyon milden fazla, yaklaşık
8,5 milyon kilometre demek; şimdiye

00:03:15.280 --> 00:03:17.500
kadar ölçülen en hızlılardan biri.

00:03:17.540 --> 00:03:22.860
Dünya'nın bir kalkanı var: gezegeni
bir baloncuk gibi saran manyetik alanı.

00:03:22.900 --> 00:03:28.420
Çoğu zaman, bir kayanın dereyi ikiye
ayırması gibi, Güneş'in gazını yana saptırır.

00:03:28.560 --> 00:03:32.300
Ama bir CME'nin kendi manyetizması
ters yönü gösterdiğinde,

00:03:32.340 --> 00:03:35.780
Dünya'nın alanıyla birleşir
ve içeri enerji akıtır.

00:03:35.820 --> 00:03:38.513
Bu da bir jeomanyetik
fırtınayı, yani Dünya'nın

00:03:38.553 --> 00:03:40.920
manyetik alanında bir fırtınayı başlatır.

00:03:40.960 --> 00:03:43.200
O hafta Güneş alışılmadık
derecede hareketliydi.

00:03:43.240 --> 00:03:48.300
Lekeleri ve fırtınaları yaklaşık 11
yıllık bir döngüyle artıp azalır ve

00:03:48.340 --> 00:03:51.260
1859 bir zirveye yakındı.

00:03:51.440 --> 00:03:54.660
İlk fırtına birkaç gün
önce zaten vurmuştu.

00:03:54.700 --> 00:03:58.340
Carrington'ın CME'si, ışık çakmasından
bir günden kısa süre sonra, daha

00:03:58.380 --> 00:04:00.500
da güçlü ikinci bir fırtına getirdi.

00:04:00.540 --> 00:04:04.040
Bilim insanları, ilk bulutun
yolu temizlediğini düşünüyor.

00:04:06.080 --> 00:04:09.760
Dünya'nın manyetik alanı bu enerjinin
bir kısmını kutuplara doğru yönlendirir.

00:04:09.800 --> 00:04:16.340
Orada yüklü parçacıklar, yaklaşık 60
ila 250 mil, yani 100 ila 400 kilometre

00:04:16.380 --> 00:04:20.180
yükseklikte ince havaya
çarpar ve onu parlatır.

00:04:20.220 --> 00:04:22.280
Bu parıltı kutup ışıklarıdır.

00:04:22.480 --> 00:04:25.440
Oksijen yeşil, daha
yükseklerde ise kırmızı parlar.

00:04:25.480 --> 00:04:29.500
Azot, alt kısma yakın yerlerde
mavi ve mor dokunuşlar ekler.

00:04:29.660 --> 00:04:33.240
Çoğu gece kutup ışıkları, her kutbun
çevresinde halkalar hâlinde, Arktik ve

00:04:33.280 --> 00:04:35.280
Antarktik bölgelerin yakınında kalır.

00:04:35.320 --> 00:04:38.900
Büyük bir fırtınada halkalar
büyür ve ekvatora doğru yayılır.

00:04:38.940 --> 00:04:42.680
İçeri ne kadar çok enerji
akarsa, o kadar geniş yayılırlar.

00:04:42.920 --> 00:04:47.360
1859'da, neredeyse hiç kimsenin
görmediği kadar uzağa yayıldılar.

00:04:47.400 --> 00:04:50.462
İnsanlar kutup ışıklarını
Küba'da, Jamaika'da ve

00:04:50.502 --> 00:04:53.460
Meksika'da, çok daha
güneyde de Şili'de gördü.

00:04:53.640 --> 00:04:56.500
Kutuplardan o kadar uzakta,
çoğu insan kırmızı gördü.

00:04:56.540 --> 00:04:59.220
Kırmızı parıltı kutup
ışıklarının en yüksek kısmıdır,

00:04:59.260 --> 00:05:02.700
bu yüzden çok uzaktan
ufkun üzerinde görünür.

00:05:02.860 --> 00:05:05.040
Fırtına başka bir şey de yaptı.

00:05:05.080 --> 00:05:07.640
Dünya'nın manyetik alanı
ileri geri salınıyordu.

00:05:07.680 --> 00:05:12.860
Ve değişen bir manyetik alan,
telgraf hattı gibi her uzun telden

00:05:12.900 --> 00:05:14.840
elektrik akımı geçirir.

00:05:15.020 --> 00:05:18.440
O haftanın fırtınaları sırasında telgraf
cihazlarından kıvılcımlar sıçradı ve

00:05:18.480 --> 00:05:20.600
operatörleri elektrik çarptı.

00:05:20.640 --> 00:05:24.680
Washington'da bir operatör
bir anlığına sersemledi.

00:05:24.760 --> 00:05:28.540
Boston ile Portland arasındaki
hat enerjisini işte buradan aldı.

00:05:28.580 --> 00:05:31.540
Fırtına, telden kendi akımını geçiriyordu.

00:05:31.580 --> 00:05:34.100
Tel ne kadar uzunsa, fırtına
o kadar güçlü itebiliyordu.

00:05:34.140 --> 00:05:41.140
1859'da telgraf, tek elektrik ağıydı.

00:05:41.610 --> 00:05:45.290
Bugün elektrik şebekelerine,
uydulara ve GPS'e bağımlıyız.

00:05:45.330 --> 00:05:48.110
Büyük bir fırtına bu üçünü de aksatabilir.

00:05:48.310 --> 00:05:53.250
Mart 1989'da daha küçük bir fırtına
Kanada'daki Quebec'e ulaştı.

00:05:53.290 --> 00:05:55.230
Fırtına akımları elektrik
şebekesini devre dışı

00:05:55.270 --> 00:05:58.010
bıraktı ve şebeke yaklaşık
bir buçuk dakikada çöktü.

00:05:58.050 --> 00:06:00.410
Araştırmalar, Carrington'ınki gibi
bir fırtınanın bütün bölgelerde

00:06:00.450 --> 00:06:02.670
elektriği kesebileceği, en kötü yerlerde

00:06:02.710 --> 00:06:04.970
ise haftalarca kesebileceği
konusunda uyarıyor.

00:06:05.010 --> 00:06:09.410
Elektrik hatları eski telgraf telleri
gibidir, yalnızca çok daha uzundur ve

00:06:09.450 --> 00:06:11.050
çok daha fazlasını taşır.

00:06:11.090 --> 00:06:13.392
Fırtına akımları, elektrik şebekelerinin

00:06:13.432 --> 00:06:16.270
dayandığı dev transformatörleri
aşırı ısıtabilir.

00:06:16.310 --> 00:06:18.500
En büyükleri siparişle üretilir ve birini

00:06:18.540 --> 00:06:21.010
değiştirmek bir yıl ya
da daha uzun sürebilir.

00:06:21.070 --> 00:06:26.010
Fırtına üst atmosferi de ısıtır;
hava şişer ve uyduları frenler.

00:06:26.050 --> 00:06:30.950
2022'de küçük bir fırtına
bile 38 yeni uyduyu düşürdü.

00:06:30.990 --> 00:06:36.970
Ve GPS sinyalleri o yüklü havadan geçer,
bu yüzden kayabilir ya da kesilebilir.

00:06:37.030 --> 00:06:42.430
Temmuz 2012'de Güneş, aşağı yukarı
Carrington'ınki kadar güçlü bir CME fırlattı.

00:06:42.470 --> 00:06:43.950
Bizi ıskaladı.

00:06:43.990 --> 00:06:48.410
Yaklaşık bir hafta önce patlasaydı,
Dünya'ya yönelmiş olacaktı.

00:06:48.550 --> 00:06:51.270
Bugün Güneş'i gece gündüz izliyoruz.

00:06:51.310 --> 00:06:53.730
Uzay araçları bir CME'nin Güneş'ten
ayrıldığını görebilir ve

00:06:53.770 --> 00:06:57.830
bu, bir günden kısa ile yaklaşık üç
gün arasında bir uyarı süresi sağlar.

00:06:57.870 --> 00:07:04.150
Tahminciler gelen fırtınaları G1, küçük,
ile G5, aşırı, arasında derecelendirir.

00:07:04.430 --> 00:07:08.730
Yaklaşık 1 milyon mil,
yani yaklaşık 1,5 milyon

00:07:08.770 --> 00:07:12.790
kilometre ötede, başka uzay araçları
bulut geçerken manyetizmasını ölçer.

00:07:12.830 --> 00:07:16.670
Bu, genellikle 15 dakika ile
bir saat arasında son bir

00:07:16.710 --> 00:07:19.690
uyarı verir, böylece şebeke
operatörleri ağı koruyabilir.

00:07:19.730 --> 00:07:24.550
Carrington'ınki kadar hızlı bir bulut için
bu süre on dakikaya daha yakın olabilir.

00:07:24.690 --> 00:07:27.750
Carrington'ınki gibi bir fırtına
ölçeğin tepesine, G5'e çıkardı ve

00:07:27.790 --> 00:07:31.270
sıradan bir G5'in çok ötesine geçerdi.

00:07:31.310 --> 00:07:36.930
Kayıtlardaki yalnızca birkaç fırtına,
1872 ve 1921'dekiler, ona yaklaşır.

00:07:36.970 --> 00:07:38.950
Şebeke operatörleri enerjiyi kaydırabilir,

00:07:38.990 --> 00:07:40.890
uydu ekipleri de fırtına geçene

00:07:40.930 --> 00:07:44.310
kadar uzay araçlarını
güvenli moda alabilir.

00:07:44.590 --> 00:07:47.250
Yani Carrington'ınki gibi
bir fırtına yeniden gelecek.

00:07:47.290 --> 00:07:50.730
Bir araştırmaya göre bu
olasılık her on yılda %2'den az.

00:07:50.770 --> 00:07:54.150
Fark şu ki, artık geldiğini görebiliyoruz.

00:07:56.180 --> 00:08:00.240
Kısacası şunu hatırlayın: Carrington
bir Güneş parlaması gördü, yani

00:08:00.280 --> 00:08:03.660
Güneş'in karmaşık manyetizmasından
gelen bir enerji patlaması.

00:08:03.700 --> 00:08:07.220
Yüklü bir gaz bulutu onu bir
günden kısa sürede Dünya'ya kadar

00:08:07.260 --> 00:08:10.400
izledi ve Dünya'nın manyetik
alanında bir fırtına başlattı.

00:08:10.440 --> 00:08:15.260
O fırtına kutuplardan uzakta gökyüzünü
aydınlattı ve tellerden akım geçirdi.

00:08:15.300 --> 00:08:18.500
Ve tahminciler artık
bir sonrakini gözlüyor.

00:08:18.540 --> 00:08:23.000
Carrington ışık çakmasını elinde bir
kalemle beş dakika boyunca izledi.

00:08:23.040 --> 00:08:26.000
Bugün Güneş her günün
her dakikası izleniyor.

00:08:26.040 --> 00:08:29.040
Ve bir gün gece göğünün
kırmızı ya da yeşil

00:08:29.080 --> 00:08:30.820
parladığını görürseniz, bunun
Güneş'te başladığını bileceksiniz.

00:08:30.860 --> 00:08:33.360
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

00:08:33.400 --> 00:08:37.940
Bir sonraki hikâye için abone olun
ve gezegeni her an canlı olarak

00:08:37.980 --> 00:08:39.560
EarthWatch 24-7'de izleyin.
