1
00:00:04,460 --> 00:00:07,615
1906'da bir bahar sabahı,
saat beşi 12 geçe,

2
00:00:07,655 --> 00:00:10,360
San Francisco hâlâ uykudaydı.

3
00:00:10,440 --> 00:00:13,570
Sonra, hiçbir uyarı olmadan, yer
dalga dalga sallanmaya başladı.

4
00:00:13,610 --> 00:00:15,790
Yaklaşık bir dakika boyunca
bütün şehir sarsıldı.

5
00:00:15,830 --> 00:00:20,280
Binalar yıkıldı, gaz boruları kırıldı
ve yangınlar üç gün boyunca sürdü.

6
00:00:20,640 --> 00:00:25,440
O sabah San Francisco'nun altında
olan şey, gezegenin her yerinde olur.

7
00:00:25,480 --> 00:00:26,364
Dünya'nın bir yerlerinde,

8
00:00:26,404 --> 00:00:30,890
yaklaşık her beş dakikada bir, yer insanların
hissedebileceği kadar güçlü sallanır.

9
00:00:30,930 --> 00:00:33,050
Bu depremlerin çoğu küçüktür.

10
00:00:33,090 --> 00:00:35,110
Birkaçı ise tarihi değiştirir.

11
00:00:35,280 --> 00:00:39,690
Bu derste en baştan, dört
soruyla başlayacağız.

12
00:00:39,730 --> 00:00:41,590
Yeri sallayan nedir?

13
00:00:41,630 --> 00:00:44,150
Depremler neden oldukları yerlerde olur?

14
00:00:44,190 --> 00:00:45,750
Onları nasıl ölçeriz?

15
00:00:45,790 --> 00:00:48,380
Ve verdikleri zararın
büyüklüğünü ne belirler?

16
00:00:50,450 --> 00:00:53,890
O sabahı anlamak için yerin
kendisinden başlayalım.

17
00:00:53,930 --> 00:00:56,570
Dünya'nın dış kabuğu tek ve
bütün bir parça değildir.

18
00:00:56,620 --> 00:01:00,900
Çatlamış bir yumurta kabuğu gibi birbirine
oturan dev levhalara bölünmüştür.

19
00:01:00,940 --> 00:01:05,470
Levhalar sürekli hareket eder, ama
yavaşça, yılda yalnızca birkaç santimetre.

20
00:01:05,510 --> 00:01:08,450
Bu, aşağı yukarı tırnaklarınızın
uzama hızı kadardır.

21
00:01:08,670 --> 00:01:12,200
İki levhanın buluştuğu yerde
kenarları düzgünce kaymaz.

22
00:01:12,240 --> 00:01:15,720
Levhalar hareket etmeye devam ederken
kenarlar birbirine takılır ve kilitlenir.

23
00:01:15,760 --> 00:01:20,160
Kenar boyunca kaya, bir ucundan ittiğiniz
bir cetvel gibi yavaşça bükülür.

24
00:01:20,200 --> 00:01:23,060
Yıldan yıla enerji biriktirir.

25
00:01:23,300 --> 00:01:26,000
Sonunda kaya daha fazlasını taşıyamaz.

26
00:01:26,040 --> 00:01:28,358
Fay adı verilen bir
çatlak boyunca kırılır ve

27
00:01:28,398 --> 00:01:30,830
iki taraf birbirinin
yanından sarsılarak kayar.

28
00:01:30,870 --> 00:01:34,910
Biriken tüm o enerji, yerin içinden
geçen dalgalar halinde hızla boşalır.

29
00:01:34,950 --> 00:01:37,040
İşte bu ani kayma bir depremdir.

30
00:01:37,710 --> 00:01:40,060
1906'da olan da buydu.

31
00:01:40,100 --> 00:01:46,810
San Andreas fayı neredeyse 300 mil,
yaklaşık 480 kilometre boyunca kaydı.

32
00:01:46,850 --> 00:01:49,880
Fayı kesen yollar ve çitler parçalandı.

33
00:01:49,920 --> 00:01:55,110
Bazı yerlerde iki taraf 20 fite,
yaklaşık 6 metreye kadar yer değiştirdi.

34
00:01:55,510 --> 00:01:57,671
Harry Fielding Reid adlı bir

35
00:01:57,711 --> 00:02:00,228
jeolog, depremden önce
ve sonra yapılmış arazi

36
00:02:00,268 --> 00:02:01,750
ölçümlerini karşılaştırdı.

37
00:02:01,790 --> 00:02:05,347
Ölçümler, zeminin on yıllardır
yavaş yavaş büküldüğünü ve sonra

38
00:02:05,387 --> 00:02:08,390
bırakılan bir yay gibi
geri fırladığını gösterdi.

39
00:02:08,430 --> 00:02:10,470
Buna elastik geri sekme adını verdi.

40
00:02:10,510 --> 00:02:13,510
Bilim insanları depremleri
hâlâ böyle açıklıyor.

41
00:02:15,790 --> 00:02:19,150
Bütün depremleri bir haritaya
yerleştirin, hemen bir desen göze çarpar.

42
00:02:19,190 --> 00:02:21,750
Depremler levhaların
kenarları boyunca dizilir.

43
00:02:21,790 --> 00:02:25,324
En hareketli kenar Pasifik Okyanusu'nu
çevreler: kendine ait bir

44
00:02:25,364 --> 00:02:27,840
dersi olan Ateş Çemberi.

45
00:02:27,880 --> 00:02:32,410
Levhalar üç şekilde buluşur ve her biri
yeri kendine özgü bir biçimde sarsar.

46
00:02:32,700 --> 00:02:34,867
Levhaların birbirinden
uzaklaştığı yerlerde,

47
00:02:34,907 --> 00:02:37,232
İzlanda'da olduğu gibi,
kabuk gerilip çatlar ve

48
00:02:37,272 --> 00:02:39,580
kaya blokları aşağı çöker.

49
00:02:39,620 --> 00:02:43,180
Bu depremler genellikle
sığ ve oldukça küçüktür.

50
00:02:43,470 --> 00:02:45,916
Levhaların yan yana
birbirine sürtünerek kaydığı

51
00:02:45,956 --> 00:02:48,260
yerlerde zemin bir yandan
öbür yana sarsılır.

52
00:02:48,300 --> 00:02:50,630
Bu fayların çoğu denizin altındadır.

53
00:02:50,670 --> 00:02:54,154
Ama karada, San Andreas
gibi olanlar çok tehlikeli

54
00:02:54,194 --> 00:02:56,870
olabilir, çünkü şehirlerin
yakınından geçerler.

55
00:02:57,180 --> 00:03:00,748
Levhaların birbirine doğru ittiği
yerlerde genellikle biri diğerinin altına

56
00:03:00,787 --> 00:03:03,410
kayar; buraya dalma-batma zonu denir.

57
00:03:03,450 --> 00:03:06,150
İkisi çok geniş bir alan boyunca
birbirine kilitlenebilir.

58
00:03:06,190 --> 00:03:08,220
Dev depremler işte orada meydana gelir.

59
00:03:08,260 --> 00:03:10,988
Şimdiye kadar ölçülmüş
9 veya daha büyük her

60
00:03:11,028 --> 00:03:13,840
deprem bir dalma-batma
zonunda meydana geldi.

61
00:03:14,180 --> 00:03:17,360
İki kıtanın birbirine doğru
ittiği yerde hiçbiri batmaz.

62
00:03:17,400 --> 00:03:22,080
Bunun yerine kabuk buruşur ve
Himalayalar gibi dağlar halinde yükselir.

63
00:03:22,120 --> 00:03:25,964
Karadaki en ölümcül depremlerin bazıları,
Pakistan'dan Çin'e kadar bu kuşak

64
00:03:26,004 --> 00:03:28,080
boyunca meydana geldi.

65
00:03:28,310 --> 00:03:31,300
Birkaç deprem ise herhangi bir
levha kenarından çok uzakta olur.

66
00:03:31,340 --> 00:03:32,790
1811 ve 1812 kışında,

67
00:03:32,830 --> 00:03:34,862
bir dizi güçlü deprem
Amerika Birleşik Devletleri'nin

68
00:03:34,902 --> 00:03:36,204
ortasını, Missouri'deki New Madrid

69
00:03:36,244 --> 00:03:38,390
çevresini sarstı.

70
00:03:38,590 --> 00:03:44,700
Bu depremler nadirdir, ama levha kenarlarının
hikâyenin tamamı olmadığını gösterir.

71
00:03:46,790 --> 00:03:51,458
Her deprem yerin altında, fayın ilk kırıldığı
tek bir noktada başlar; bu nokta çoğu

72
00:03:51,498 --> 00:03:54,120
zaman 20 kilometreden daha az derindedir.

73
00:03:54,160 --> 00:03:56,530
Kırılma ardından fay
boyunca hızla ilerler.

74
00:03:56,570 --> 00:04:00,132
Yüzeyde, başlangıç noktasının
tam üstündeki yer merkez üssüdür:

75
00:04:00,172 --> 00:04:02,460
deprem haritasındaki nokta.

76
00:04:02,500 --> 00:04:06,610
Dalgalar, bir göletteki
halkalar gibi her yöne yayılır.

77
00:04:06,860 --> 00:04:09,758
Sismometre adı verilen aletler
bu dalgaları kaydeder ve

78
00:04:09,798 --> 00:04:12,710
dalgalar her zaman aynı sırayla gelir.

79
00:04:12,750 --> 00:04:15,940
Önce, kayayı iten ve
çeken P dalgaları gelir.

80
00:04:15,980 --> 00:04:18,650
Bunlar en hızlı dalgalardır
ve genellikle hafiftir.

81
00:04:18,690 --> 00:04:22,600
Ardından S dalgaları kayayı yukarı
aşağı ya da bir yandan öbür yana sallar.

82
00:04:22,640 --> 00:04:25,890
En son, yer boyunca yuvarlanarak
ilerleyen yüzey dalgaları gelir.

83
00:04:25,930 --> 00:04:29,730
En şiddetli sarsıntıyı S dalgaları
ve yüzey dalgaları getirir.

84
00:04:30,050 --> 00:04:33,614
Bilim insanları depremleri karşılaştırmak
için her birine bir büyüklük verir: ne

85
00:04:33,654 --> 00:04:37,200
kadar enerji açığa çıkardığını
gösteren tek bir sayı.

86
00:04:37,240 --> 00:04:41,050
Ölçekte her bir basamak yukarı çıkmak,
yaklaşık 32 kat daha fazla enerji demektir.

87
00:04:41,090 --> 00:04:42,890
Yani 7 büyüklüğündeki bir
deprem, beş büyüklüğündeki

88
00:04:42,930 --> 00:04:44,620
bir depremden yalnızca
biraz daha büyük değildir.

89
00:04:44,660 --> 00:04:48,210
Yaklaşık 1.000 kat daha
fazla enerji açığa çıkarır.

90
00:04:48,500 --> 00:04:50,980
Richter ölçeğini duymuş olabilirsiniz:

91
00:04:51,020 --> 00:04:54,490
1935'te oluşturulan ilk büyüklük ölçeği.

92
00:04:54,530 --> 00:04:57,948
Bilim insanları bugün moment büyüklüğü
adı verilen daha yeni bir ölçek

93
00:04:57,988 --> 00:05:01,710
kullanıyor; bu ölçek en büyük
depremler için bile işe yarar.

94
00:05:02,390 --> 00:05:05,000
Büyüklük depremi tanımlar.

95
00:05:05,070 --> 00:05:07,741
Şiddet ise sarsıntıyı
tanımlar: belirli bir

96
00:05:07,781 --> 00:05:10,660
yerde zeminin ne kadar
güçlü hareket ettiğini.

97
00:05:10,700 --> 00:05:14,359
Bir depremin tek bir büyüklüğü,
ama birçok sarsıntı düzeyi vardır:

98
00:05:14,399 --> 00:05:18,170
faya yakın yerlerde en güçlü,
uzaklaştıkça daha zayıf.

99
00:05:18,440 --> 00:05:21,200
Şiddet yalnızca uzaklığa bağlı değildir.

100
00:05:21,240 --> 00:05:26,030
Aynı büyüklükteki iki depremden daha
sığ olanı yüzeyi daha sert sarsar.

101
00:05:26,070 --> 00:05:28,688
Gevşek kum ya da dolgu
arazi gibi yumuşak zeminler

102
00:05:28,728 --> 00:05:30,940
sarsıntıyı çok daha kötü hale getirebilir.

103
00:05:30,980 --> 00:05:35,051
1989'da San Francisco'nun Marina
Bölgesi'nde olan buydu; bu

104
00:05:35,091 --> 00:05:39,810
hikâye World Series depremi
üzerine dersimizde anlatılıyor.

105
00:05:42,170 --> 00:05:46,490
Mühendislerin bir sözü vardır: insanları
depremler değil, binalar öldürür.

106
00:05:46,530 --> 00:05:49,399
Ocak 2010'da, 7 büyüklüğünde
bir deprem Haiti'nin

107
00:05:49,439 --> 00:05:51,799
başkenti Port-au-Prince'in hemen dışında

108
00:05:51,839 --> 00:05:53,580
meydana geldi.

109
00:05:53,620 --> 00:05:57,402
Birçok bina, içinde çok az çelik
bulunan, kötü inşa edilmiş beton ve tuğla

110
00:05:57,442 --> 00:05:59,070
yapılardı ve çöktüler.

111
00:05:59,110 --> 00:06:01,890
100.000'den fazla kişi hayatını kaybetti.

112
00:06:02,130 --> 00:06:06,190
Yaklaşık altı hafta sonra, çok daha
güçlü bir deprem Şili'yi vurdu.

113
00:06:06,230 --> 00:06:11,590
8,8 büyüklüğündeki bu deprem yaklaşık
500 kat daha fazla enerji açığa çıkardı.

114
00:06:11,630 --> 00:06:14,819
Sarsıntı güçlüydü, ama Şili'nin birçok
ölümcül depremden alınan derslerle

115
00:06:14,859 --> 00:06:18,870
oluşturulmuş sıkı yapı yönetmelikleri
vardı ve binaların çoğu ayakta kaldı.

116
00:06:18,910 --> 00:06:21,440
Yaklaşık 500 kişi hayatını kaybetti.

117
00:06:21,660 --> 00:06:23,880
Uyarı sistemleri de yardımcı olabilir.

118
00:06:23,920 --> 00:06:26,123
P dalgaları önce geldiği

119
00:06:26,163 --> 00:06:32,231
için, faya yakın sensörler onları yakalayıp
şiddetli sarsıntı gelmeden önce uyarı

120
00:06:32,271 --> 00:06:33,690
gönderebilir.

121
00:06:33,830 --> 00:06:37,940
Japonya'da da ABD'nin Batı Kıyısı'nda
da bu tür sistemler var.

122
00:06:37,980 --> 00:06:39,440
Uyarı yalnızca birkaç
saniye sürebilir, ama bu,

123
00:06:39,480 --> 00:06:40,900
trenleri yavaşlatmaya,
itfaiye istasyonlarının

124
00:06:40,940 --> 00:06:43,740
kapılarını açmaya ve insanların
korunaklı bir yere geçmesine yeter.

125
00:06:43,780 --> 00:06:47,230
Fayın hemen yanında hiç uyarı olmayabilir.

126
00:06:47,410 --> 00:06:49,523
Sarsıntı başlamadan önce hazırlıklı olun:

127
00:06:49,563 --> 00:06:51,790
uzun ve ağır mobilyaları
duvara sabitleyin.

128
00:06:51,830 --> 00:06:55,070
Sarsıntı başladığında ellerinizin
ve dizlerinizin üzerine çökün.

129
00:06:55,110 --> 00:06:58,940
Başınızı ve boynunuzu koruyun; yakında
sağlam bir masa varsa altına girin.

130
00:06:58,980 --> 00:07:01,170
Sarsıntı durana kadar tutunun.

131
00:07:01,210 --> 00:07:04,286
Dışarı koşmayın ve kapı eşiğinde
durmayın: modern bir evde kapı eşiği

132
00:07:04,326 --> 00:07:07,060
başka herhangi bir yerden
daha sağlam değildir.

133
00:07:07,510 --> 00:07:11,821
Güçlü sarsıntı başka tehlikeler de
getirebilir: dik yamaçlarda heyelanlar, kırılan

134
00:07:11,861 --> 00:07:16,370
gaz borularından çıkan yangınlar
ve kıyıya yakın yerlerde tsunami.

135
00:07:16,410 --> 00:07:19,276
Kıyıya yakınsanız ve sarsıntı
güçlüyse ya da yaklaşık

136
00:07:19,316 --> 00:07:24,390
20 saniyeden uzun sürüyorsa, hemen
yüksek bir yere ya da iç kesimlere gidin.

137
00:07:24,430 --> 00:07:26,330
Resmî bir uyarı beklemeyin.

138
00:07:26,370 --> 00:07:29,550
Depremin kendisi tek uyarınız olabilir.

139
00:07:29,800 --> 00:07:32,172
Büyük bir depremden sonra
artçı sarsıntılar gelir:

140
00:07:32,212 --> 00:07:36,380
yakında meydana gelen ve haftalarca, hatta
yıllarca sürebilen daha küçük depremler.

141
00:07:36,420 --> 00:07:39,118
Hiç kimse bugüne kadar
büyük bir depremin zamanını,

142
00:07:39,158 --> 00:07:42,260
yerini ve büyüklüğünü güvenilir
biçimde önceden bildirememiştir.

143
00:07:42,480 --> 00:07:45,410
Bunun yerine bilim insanları
olasılıkları tahmin eder.

144
00:07:45,550 --> 00:07:48,292
Kaliforniya'nın resmî tahmini,
eyaletin herhangi bir yerinde

145
00:07:48,332 --> 00:07:50,579
30 yıl içinde güçlü bir deprem

146
00:07:50,619 --> 00:07:53,150
olmasını neredeyse kesin görüyor.

147
00:07:55,490 --> 00:07:57,710
Kısacası, akılda tutulması
gereken üç şey var.

148
00:07:58,230 --> 00:08:00,787
Birincisi, deprem bir fay
üzerindeki ani bir kaymadır

149
00:08:00,827 --> 00:08:04,670
ve levhalar hareket ederken yavaş
yavaş biriken gerilimi boşaltır.

150
00:08:04,710 --> 00:08:07,341
İkincisi, depremlerin çoğu levhaların
buluştuğu yerlerde, en büyükleri

151
00:08:07,381 --> 00:08:10,790
ise bir levhanın diğerinin altına
kaydığı yerlerde meydana gelir.

152
00:08:10,830 --> 00:08:13,445
Ve üçüncüsü, büyüklük depremi, şiddet ise

153
00:08:13,485 --> 00:08:15,273
sarsıntıyı ölçer; depremin ne

154
00:08:15,313 --> 00:08:18,650
kadar zarar vereceğini
ise binalar belirler.

155
00:08:18,980 --> 00:08:23,090
Altınızdaki yer her yıl birkaç
santimetre hareket ediyor.

156
00:08:23,130 --> 00:08:26,100
Depremler, yerin bu hareketi
bir anda telafi ettiği anlardır.

157
00:08:26,140 --> 00:08:29,245
Depremler iki yüz bir dersinde
daha derine ineceğiz: fayın

158
00:08:29,285 --> 00:08:33,590
içine, gezegenin derinliklerinden
çekirdeğine kadar ve tahmin biliminin içine.

159
00:08:33,810 --> 00:08:35,980
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

160
00:08:36,020 --> 00:08:39,252
Bir sonraki ders için abone olun
ve gezegeni EarthWatch 24-7'de gece

161
00:08:39,292 --> 00:08:40,910
gündüz canlı izleyin.