WEBVTT 00:00:04.460 --> 00:00:07.615 1906'da bir bahar sabahı, saat beşi 12 geçe, 00:00:07.655 --> 00:00:10.360 San Francisco hâlâ uykudaydı. 00:00:10.440 --> 00:00:13.570 Sonra, hiçbir uyarı olmadan, yer dalga dalga sallanmaya başladı. 00:00:13.610 --> 00:00:15.790 Yaklaşık bir dakika boyunca bütün şehir sarsıldı. 00:00:15.830 --> 00:00:20.280 Binalar yıkıldı, gaz boruları kırıldı ve yangınlar üç gün boyunca sürdü. 00:00:20.640 --> 00:00:25.440 O sabah San Francisco'nun altında olan şey, gezegenin her yerinde olur. 00:00:25.480 --> 00:00:26.364 Dünya'nın bir yerlerinde, 00:00:26.404 --> 00:00:30.890 yaklaşık her beş dakikada bir, yer insanların hissedebileceği kadar güçlü sallanır. 00:00:30.930 --> 00:00:33.050 Bu depremlerin çoğu küçüktür. 00:00:33.090 --> 00:00:35.110 Birkaçı ise tarihi değiştirir. 00:00:35.280 --> 00:00:39.690 Bu derste en baştan, dört soruyla başlayacağız. 00:00:39.730 --> 00:00:41.590 Yeri sallayan nedir? 00:00:41.630 --> 00:00:44.150 Depremler neden oldukları yerlerde olur? 00:00:44.190 --> 00:00:45.750 Onları nasıl ölçeriz? 00:00:45.790 --> 00:00:48.380 Ve verdikleri zararın büyüklüğünü ne belirler? 00:00:50.450 --> 00:00:53.890 O sabahı anlamak için yerin kendisinden başlayalım. 00:00:53.930 --> 00:00:56.570 Dünya'nın dış kabuğu tek ve bütün bir parça değildir. 00:00:56.620 --> 00:01:00.900 Çatlamış bir yumurta kabuğu gibi birbirine oturan dev levhalara bölünmüştür. 00:01:00.940 --> 00:01:05.470 Levhalar sürekli hareket eder, ama yavaşça, yılda yalnızca birkaç santimetre. 00:01:05.510 --> 00:01:08.450 Bu, aşağı yukarı tırnaklarınızın uzama hızı kadardır. 00:01:08.670 --> 00:01:12.200 İki levhanın buluştuğu yerde kenarları düzgünce kaymaz. 00:01:12.240 --> 00:01:15.720 Levhalar hareket etmeye devam ederken kenarlar birbirine takılır ve kilitlenir. 00:01:15.760 --> 00:01:20.160 Kenar boyunca kaya, bir ucundan ittiğiniz bir cetvel gibi yavaşça bükülür. 00:01:20.200 --> 00:01:23.060 Yıldan yıla enerji biriktirir. 00:01:23.300 --> 00:01:26.000 Sonunda kaya daha fazlasını taşıyamaz. 00:01:26.040 --> 00:01:28.358 Fay adı verilen bir çatlak boyunca kırılır ve 00:01:28.398 --> 00:01:30.830 iki taraf birbirinin yanından sarsılarak kayar. 00:01:30.870 --> 00:01:34.910 Biriken tüm o enerji, yerin içinden geçen dalgalar halinde hızla boşalır. 00:01:34.950 --> 00:01:37.040 İşte bu ani kayma bir depremdir. 00:01:37.710 --> 00:01:40.060 1906'da olan da buydu. 00:01:40.100 --> 00:01:46.810 San Andreas fayı neredeyse 300 mil, yaklaşık 480 kilometre boyunca kaydı. 00:01:46.850 --> 00:01:49.880 Fayı kesen yollar ve çitler parçalandı. 00:01:49.920 --> 00:01:55.110 Bazı yerlerde iki taraf 20 fite, yaklaşık 6 metreye kadar yer değiştirdi. 00:01:55.510 --> 00:01:57.671 Harry Fielding Reid adlı bir 00:01:57.711 --> 00:02:00.228 jeolog, depremden önce ve sonra yapılmış arazi 00:02:00.268 --> 00:02:01.750 ölçümlerini karşılaştırdı. 00:02:01.790 --> 00:02:05.347 Ölçümler, zeminin on yıllardır yavaş yavaş büküldüğünü ve sonra 00:02:05.387 --> 00:02:08.390 bırakılan bir yay gibi geri fırladığını gösterdi. 00:02:08.430 --> 00:02:10.470 Buna elastik geri sekme adını verdi. 00:02:10.510 --> 00:02:13.510 Bilim insanları depremleri hâlâ böyle açıklıyor. 00:02:15.790 --> 00:02:19.150 Bütün depremleri bir haritaya yerleştirin, hemen bir desen göze çarpar. 00:02:19.190 --> 00:02:21.750 Depremler levhaların kenarları boyunca dizilir. 00:02:21.790 --> 00:02:25.324 En hareketli kenar Pasifik Okyanusu'nu çevreler: kendine ait bir 00:02:25.364 --> 00:02:27.840 dersi olan Ateş Çemberi. 00:02:27.880 --> 00:02:32.410 Levhalar üç şekilde buluşur ve her biri yeri kendine özgü bir biçimde sarsar. 00:02:32.700 --> 00:02:34.867 Levhaların birbirinden uzaklaştığı yerlerde, 00:02:34.907 --> 00:02:37.232 İzlanda'da olduğu gibi, kabuk gerilip çatlar ve 00:02:37.272 --> 00:02:39.580 kaya blokları aşağı çöker. 00:02:39.620 --> 00:02:43.180 Bu depremler genellikle sığ ve oldukça küçüktür. 00:02:43.470 --> 00:02:45.916 Levhaların yan yana birbirine sürtünerek kaydığı 00:02:45.956 --> 00:02:48.260 yerlerde zemin bir yandan öbür yana sarsılır. 00:02:48.300 --> 00:02:50.630 Bu fayların çoğu denizin altındadır. 00:02:50.670 --> 00:02:54.154 Ama karada, San Andreas gibi olanlar çok tehlikeli 00:02:54.194 --> 00:02:56.870 olabilir, çünkü şehirlerin yakınından geçerler. 00:02:57.180 --> 00:03:00.748 Levhaların birbirine doğru ittiği yerlerde genellikle biri diğerinin altına 00:03:00.787 --> 00:03:03.410 kayar; buraya dalma-batma zonu denir. 00:03:03.450 --> 00:03:06.150 İkisi çok geniş bir alan boyunca birbirine kilitlenebilir. 00:03:06.190 --> 00:03:08.220 Dev depremler işte orada meydana gelir. 00:03:08.260 --> 00:03:10.988 Şimdiye kadar ölçülmüş 9 veya daha büyük her 00:03:11.028 --> 00:03:13.840 deprem bir dalma-batma zonunda meydana geldi. 00:03:14.180 --> 00:03:17.360 İki kıtanın birbirine doğru ittiği yerde hiçbiri batmaz. 00:03:17.400 --> 00:03:22.080 Bunun yerine kabuk buruşur ve Himalayalar gibi dağlar halinde yükselir. 00:03:22.120 --> 00:03:25.964 Karadaki en ölümcül depremlerin bazıları, Pakistan'dan Çin'e kadar bu kuşak 00:03:26.004 --> 00:03:28.080 boyunca meydana geldi. 00:03:28.310 --> 00:03:31.300 Birkaç deprem ise herhangi bir levha kenarından çok uzakta olur. 00:03:31.340 --> 00:03:32.790 1811 ve 1812 kışında, 00:03:32.830 --> 00:03:34.862 bir dizi güçlü deprem Amerika Birleşik Devletleri'nin 00:03:34.902 --> 00:03:36.204 ortasını, Missouri'deki New Madrid 00:03:36.244 --> 00:03:38.390 çevresini sarstı. 00:03:38.590 --> 00:03:44.700 Bu depremler nadirdir, ama levha kenarlarının hikâyenin tamamı olmadığını gösterir. 00:03:46.790 --> 00:03:51.458 Her deprem yerin altında, fayın ilk kırıldığı tek bir noktada başlar; bu nokta çoğu 00:03:51.498 --> 00:03:54.120 zaman 20 kilometreden daha az derindedir. 00:03:54.160 --> 00:03:56.530 Kırılma ardından fay boyunca hızla ilerler. 00:03:56.570 --> 00:04:00.132 Yüzeyde, başlangıç noktasının tam üstündeki yer merkez üssüdür: 00:04:00.172 --> 00:04:02.460 deprem haritasındaki nokta. 00:04:02.500 --> 00:04:06.610 Dalgalar, bir göletteki halkalar gibi her yöne yayılır. 00:04:06.860 --> 00:04:09.758 Sismometre adı verilen aletler bu dalgaları kaydeder ve 00:04:09.798 --> 00:04:12.710 dalgalar her zaman aynı sırayla gelir. 00:04:12.750 --> 00:04:15.940 Önce, kayayı iten ve çeken P dalgaları gelir. 00:04:15.980 --> 00:04:18.650 Bunlar en hızlı dalgalardır ve genellikle hafiftir. 00:04:18.690 --> 00:04:22.600 Ardından S dalgaları kayayı yukarı aşağı ya da bir yandan öbür yana sallar. 00:04:22.640 --> 00:04:25.890 En son, yer boyunca yuvarlanarak ilerleyen yüzey dalgaları gelir. 00:04:25.930 --> 00:04:29.730 En şiddetli sarsıntıyı S dalgaları ve yüzey dalgaları getirir. 00:04:30.050 --> 00:04:33.614 Bilim insanları depremleri karşılaştırmak için her birine bir büyüklük verir: ne 00:04:33.654 --> 00:04:37.200 kadar enerji açığa çıkardığını gösteren tek bir sayı. 00:04:37.240 --> 00:04:41.050 Ölçekte her bir basamak yukarı çıkmak, yaklaşık 32 kat daha fazla enerji demektir. 00:04:41.090 --> 00:04:42.890 Yani 7 büyüklüğündeki bir deprem, beş büyüklüğündeki 00:04:42.930 --> 00:04:44.620 bir depremden yalnızca biraz daha büyük değildir. 00:04:44.660 --> 00:04:48.210 Yaklaşık 1.000 kat daha fazla enerji açığa çıkarır. 00:04:48.500 --> 00:04:50.980 Richter ölçeğini duymuş olabilirsiniz: 00:04:51.020 --> 00:04:54.490 1935'te oluşturulan ilk büyüklük ölçeği. 00:04:54.530 --> 00:04:57.948 Bilim insanları bugün moment büyüklüğü adı verilen daha yeni bir ölçek 00:04:57.988 --> 00:05:01.710 kullanıyor; bu ölçek en büyük depremler için bile işe yarar. 00:05:02.390 --> 00:05:05.000 Büyüklük depremi tanımlar. 00:05:05.070 --> 00:05:07.741 Şiddet ise sarsıntıyı tanımlar: belirli bir 00:05:07.781 --> 00:05:10.660 yerde zeminin ne kadar güçlü hareket ettiğini. 00:05:10.700 --> 00:05:14.359 Bir depremin tek bir büyüklüğü, ama birçok sarsıntı düzeyi vardır: 00:05:14.399 --> 00:05:18.170 faya yakın yerlerde en güçlü, uzaklaştıkça daha zayıf. 00:05:18.440 --> 00:05:21.200 Şiddet yalnızca uzaklığa bağlı değildir. 00:05:21.240 --> 00:05:26.030 Aynı büyüklükteki iki depremden daha sığ olanı yüzeyi daha sert sarsar. 00:05:26.070 --> 00:05:28.688 Gevşek kum ya da dolgu arazi gibi yumuşak zeminler 00:05:28.728 --> 00:05:30.940 sarsıntıyı çok daha kötü hale getirebilir. 00:05:30.980 --> 00:05:35.051 1989'da San Francisco'nun Marina Bölgesi'nde olan buydu; bu 00:05:35.091 --> 00:05:39.810 hikâye World Series depremi üzerine dersimizde anlatılıyor. 00:05:42.170 --> 00:05:46.490 Mühendislerin bir sözü vardır: insanları depremler değil, binalar öldürür. 00:05:46.530 --> 00:05:49.399 Ocak 2010'da, 7 büyüklüğünde bir deprem Haiti'nin 00:05:49.439 --> 00:05:51.799 başkenti Port-au-Prince'in hemen dışında 00:05:51.839 --> 00:05:53.580 meydana geldi. 00:05:53.620 --> 00:05:57.402 Birçok bina, içinde çok az çelik bulunan, kötü inşa edilmiş beton ve tuğla 00:05:57.442 --> 00:05:59.070 yapılardı ve çöktüler. 00:05:59.110 --> 00:06:01.890 100.000'den fazla kişi hayatını kaybetti. 00:06:02.130 --> 00:06:06.190 Yaklaşık altı hafta sonra, çok daha güçlü bir deprem Şili'yi vurdu. 00:06:06.230 --> 00:06:11.590 8,8 büyüklüğündeki bu deprem yaklaşık 500 kat daha fazla enerji açığa çıkardı. 00:06:11.630 --> 00:06:14.819 Sarsıntı güçlüydü, ama Şili'nin birçok ölümcül depremden alınan derslerle 00:06:14.859 --> 00:06:18.870 oluşturulmuş sıkı yapı yönetmelikleri vardı ve binaların çoğu ayakta kaldı. 00:06:18.910 --> 00:06:21.440 Yaklaşık 500 kişi hayatını kaybetti. 00:06:21.660 --> 00:06:23.880 Uyarı sistemleri de yardımcı olabilir. 00:06:23.920 --> 00:06:26.123 P dalgaları önce geldiği 00:06:26.163 --> 00:06:32.231 için, faya yakın sensörler onları yakalayıp şiddetli sarsıntı gelmeden önce uyarı 00:06:32.271 --> 00:06:33.690 gönderebilir. 00:06:33.830 --> 00:06:37.940 Japonya'da da ABD'nin Batı Kıyısı'nda da bu tür sistemler var. 00:06:37.980 --> 00:06:39.440 Uyarı yalnızca birkaç saniye sürebilir, ama bu, 00:06:39.480 --> 00:06:40.900 trenleri yavaşlatmaya, itfaiye istasyonlarının 00:06:40.940 --> 00:06:43.740 kapılarını açmaya ve insanların korunaklı bir yere geçmesine yeter. 00:06:43.780 --> 00:06:47.230 Fayın hemen yanında hiç uyarı olmayabilir. 00:06:47.410 --> 00:06:49.523 Sarsıntı başlamadan önce hazırlıklı olun: 00:06:49.563 --> 00:06:51.790 uzun ve ağır mobilyaları duvara sabitleyin. 00:06:51.830 --> 00:06:55.070 Sarsıntı başladığında ellerinizin ve dizlerinizin üzerine çökün. 00:06:55.110 --> 00:06:58.940 Başınızı ve boynunuzu koruyun; yakında sağlam bir masa varsa altına girin. 00:06:58.980 --> 00:07:01.170 Sarsıntı durana kadar tutunun. 00:07:01.210 --> 00:07:04.286 Dışarı koşmayın ve kapı eşiğinde durmayın: modern bir evde kapı eşiği 00:07:04.326 --> 00:07:07.060 başka herhangi bir yerden daha sağlam değildir. 00:07:07.510 --> 00:07:11.821 Güçlü sarsıntı başka tehlikeler de getirebilir: dik yamaçlarda heyelanlar, kırılan 00:07:11.861 --> 00:07:16.370 gaz borularından çıkan yangınlar ve kıyıya yakın yerlerde tsunami. 00:07:16.410 --> 00:07:19.276 Kıyıya yakınsanız ve sarsıntı güçlüyse ya da yaklaşık 00:07:19.316 --> 00:07:24.390 20 saniyeden uzun sürüyorsa, hemen yüksek bir yere ya da iç kesimlere gidin. 00:07:24.430 --> 00:07:26.330 Resmî bir uyarı beklemeyin. 00:07:26.370 --> 00:07:29.550 Depremin kendisi tek uyarınız olabilir. 00:07:29.800 --> 00:07:32.172 Büyük bir depremden sonra artçı sarsıntılar gelir: 00:07:32.212 --> 00:07:36.380 yakında meydana gelen ve haftalarca, hatta yıllarca sürebilen daha küçük depremler. 00:07:36.420 --> 00:07:39.118 Hiç kimse bugüne kadar büyük bir depremin zamanını, 00:07:39.158 --> 00:07:42.260 yerini ve büyüklüğünü güvenilir biçimde önceden bildirememiştir. 00:07:42.480 --> 00:07:45.410 Bunun yerine bilim insanları olasılıkları tahmin eder. 00:07:45.550 --> 00:07:48.292 Kaliforniya'nın resmî tahmini, eyaletin herhangi bir yerinde 00:07:48.332 --> 00:07:50.579 30 yıl içinde güçlü bir deprem 00:07:50.619 --> 00:07:53.150 olmasını neredeyse kesin görüyor. 00:07:55.490 --> 00:07:57.710 Kısacası, akılda tutulması gereken üç şey var. 00:07:58.230 --> 00:08:00.787 Birincisi, deprem bir fay üzerindeki ani bir kaymadır 00:08:00.827 --> 00:08:04.670 ve levhalar hareket ederken yavaş yavaş biriken gerilimi boşaltır. 00:08:04.710 --> 00:08:07.341 İkincisi, depremlerin çoğu levhaların buluştuğu yerlerde, en büyükleri 00:08:07.381 --> 00:08:10.790 ise bir levhanın diğerinin altına kaydığı yerlerde meydana gelir. 00:08:10.830 --> 00:08:13.445 Ve üçüncüsü, büyüklük depremi, şiddet ise 00:08:13.485 --> 00:08:15.273 sarsıntıyı ölçer; depremin ne 00:08:15.313 --> 00:08:18.650 kadar zarar vereceğini ise binalar belirler. 00:08:18.980 --> 00:08:23.090 Altınızdaki yer her yıl birkaç santimetre hareket ediyor. 00:08:23.130 --> 00:08:26.100 Depremler, yerin bu hareketi bir anda telafi ettiği anlardır. 00:08:26.140 --> 00:08:29.245 Depremler iki yüz bir dersinde daha derine ineceğiz: fayın 00:08:29.285 --> 00:08:33.590 içine, gezegenin derinliklerinden çekirdeğine kadar ve tahmin biliminin içine. 00:08:33.810 --> 00:08:35.980 Earth Explained'ı izlediğiniz için teşekkürler. 00:08:36.020 --> 00:08:39.252 Bir sonraki ders için abone olun ve gezegeni EarthWatch 24-7'de gece 00:08:39.292 --> 00:08:40.910 gündüz canlı izleyin.