1
00:00:04,460 --> 00:00:07,615
Lúc năm giờ 12 phút một
buổi sáng mùa xuân năm 1906,

2
00:00:07,655 --> 00:00:10,360
San Francisco vẫn còn đang say ngủ.

3
00:00:10,440 --> 00:00:13,570
Rồi, không hề báo trước, mặt đất
bắt đầu chao lắc như sóng cuộn.

4
00:00:13,610 --> 00:00:15,790
Trong khoảng một phút,
cả thành phố rung chuyển.

5
00:00:15,830 --> 00:00:20,280
Các tòa nhà đổ sập, đường ống khí đốt
bị vỡ, và hỏa hoạn kéo dài suốt ba ngày.

6
00:00:20,640 --> 00:00:22,984
Điều đã xảy ra bên dưới San Francisco sáng

7
00:00:23,024 --> 00:00:25,440
hôm đó vẫn đang xảy ra
trên khắp hành tinh.

8
00:00:25,480 --> 00:00:26,364
Ở đâu đó trên Trái Đất,

9
00:00:26,404 --> 00:00:30,890
cứ khoảng năm phút lại có một lần mặt đất
rung đủ mạnh để con người cảm nhận được.

10
00:00:30,930 --> 00:00:33,050
Phần lớn những trận động đất đó đều nhỏ.

11
00:00:33,090 --> 00:00:35,110
Một vài trận làm thay đổi lịch sử.

12
00:00:35,280 --> 00:00:39,690
Trong bài giảng này, chúng ta sẽ bắt đầu
từ những điều cơ bản nhất, với bốn câu hỏi.

13
00:00:39,730 --> 00:00:41,590
Điều gì làm mặt đất rung chuyển?

14
00:00:41,630 --> 00:00:44,150
Vì sao động đất lại xảy ra
ở những nơi chúng xảy ra?

15
00:00:44,190 --> 00:00:45,750
Chúng ta đo động đất bằng cách nào?

16
00:00:45,790 --> 00:00:48,380
Và điều gì quyết định mức độ
thiệt hại mà chúng gây ra?

17
00:00:50,450 --> 00:00:53,890
Để hiểu buổi sáng hôm đó,
hãy bắt đầu từ chính mặt đất.

18
00:00:53,930 --> 00:00:56,570
Lớp vỏ ngoài của Trái Đất không
phải là một khối liền đặc.

19
00:00:56,620 --> 00:01:00,900
Nó bị vỡ thành những mảng khổng lồ ghép
khít với nhau như một chiếc vỏ trứng bị nứt.

20
00:01:00,940 --> 00:01:05,470
Các mảng luôn chuyển động, nhưng
rất chậm, chỉ vài centimet mỗi năm.

21
00:01:05,510 --> 00:01:08,450
Tức là xấp xỉ tốc độ móng tay bạn mọc.

22
00:01:08,670 --> 00:01:12,200
Nơi hai mảng gặp nhau, rìa của chúng
không trượt qua nhau một cách êm ả.

23
00:01:12,240 --> 00:01:15,720
Chúng mắc vào nhau và bị khóa chặt, trong
khi các mảng vẫn tiếp tục chuyển động.

24
00:01:15,760 --> 00:01:20,160
Đá dọc theo rìa mảng từ từ bị uốn cong,
như một cây thước bị bạn đẩy ở một đầu.

25
00:01:20,200 --> 00:01:23,060
Năm này qua năm khác,
nó tích trữ năng lượng.

26
00:01:23,300 --> 00:01:26,000
Cuối cùng, đá không
thể chịu thêm được nữa.

27
00:01:26,040 --> 00:01:30,830
Nó vỡ dọc theo một vết nứt gọi là đứt
gãy, và hai bên đột ngột xô qua nhau.

28
00:01:30,870 --> 00:01:34,910
Toàn bộ năng lượng tích trữ đó ào ra
thành những làn sóng truyền qua lòng đất.

29
00:01:34,950 --> 00:01:37,040
Cú trượt đột ngột đó chính
là một trận động đất.

30
00:01:37,710 --> 00:01:40,060
Đó là điều đã xảy ra vào năm 1906.

31
00:01:40,100 --> 00:01:46,810
Đứt gãy San Andreas đã trượt trên
chiều dài gần 300 dặm, khoảng 480 km.

32
00:01:46,850 --> 00:01:49,880
Những con đường và hàng rào
cắt ngang nó bị xé toạc.

33
00:01:49,920 --> 00:01:55,110
Ở một số nơi, hai bên đã dịch
chuyển tới 20 feet, khoảng 6 mét.

34
00:01:55,510 --> 00:01:57,671
Một nhà địa chất tên là
Harry Fielding Reid đã so

35
00:01:57,711 --> 00:02:00,228
sánh các cuộc đo đạc đất
đai được thực hiện trước và

36
00:02:00,268 --> 00:02:01,750
sau trận động đất.

37
00:02:01,790 --> 00:02:05,347
Chúng cho thấy mặt đất đã từ từ bị
uốn cong trong nhiều thập kỷ, rồi

38
00:02:05,387 --> 00:02:08,390
bật trở lại, như một
chiếc lò xo được buông ra.

39
00:02:08,430 --> 00:02:10,470
Ông gọi hiện tượng này là sự bật đàn hồi.

40
00:02:10,510 --> 00:02:13,510
Đến nay các nhà khoa học vẫn
giải thích động đất theo cách đó.

41
00:02:15,790 --> 00:02:19,150
Hãy đánh dấu mọi trận động đất lên bản
đồ, và một quy luật sẽ hiện ra rõ ràng.

42
00:02:19,190 --> 00:02:21,750
Chúng xếp thành hàng
dọc theo rìa các mảng.

43
00:02:21,790 --> 00:02:25,324
Rìa hoạt động mạnh nhất bao quanh
Thái Bình Dương: Vành đai Lửa,

44
00:02:25,364 --> 00:02:27,840
chủ đề của một bài giảng riêng.

45
00:02:27,880 --> 00:02:30,220
Các mảng gặp nhau theo
ba cách, và mỗi cách làm

46
00:02:30,260 --> 00:02:32,410
rung chuyển mặt đất
theo kiểu riêng của nó.

47
00:02:32,700 --> 00:02:37,232
Nơi các mảng tách xa nhau, như ở
Iceland, lớp vỏ bị kéo giãn và nứt ra,

48
00:02:37,272 --> 00:02:39,580
và những khối đá sụt xuống.

49
00:02:39,620 --> 00:02:43,180
Những trận động đất này
thường nông và khá nhỏ.

50
00:02:43,470 --> 00:02:48,260
Nơi các mảng nghiến trượt ngang qua
nhau, mặt đất xô lệch sang hai bên.

51
00:02:48,300 --> 00:02:50,630
Phần lớn các đứt gãy loại
này nằm dưới đáy biển.

52
00:02:50,670 --> 00:02:54,154
Nhưng trên đất liền, như San Andreas,
chúng có thể rất nguy hiểm,

53
00:02:54,194 --> 00:02:56,870
vì chúng chạy gần các thành phố.

54
00:02:57,180 --> 00:03:00,748
Nơi các mảng đẩy vào nhau, một mảng
thường trượt xuống bên dưới mảng kia,

55
00:03:00,787 --> 00:03:03,410
tại nơi được gọi là đới hút chìm.

56
00:03:03,450 --> 00:03:06,150
Hai mảng có thể khóa chặt vào
nhau trên một diện tích rộng lớn.

57
00:03:06,190 --> 00:03:08,220
Đó là nơi những trận
động đất khổng lồ xảy ra.

58
00:03:08,260 --> 00:03:13,840
Mọi trận động đất có độ lớn từ 9 trở lên
từng được đo đều xảy ra ở một đới hút chìm.

59
00:03:14,180 --> 00:03:17,360
Nơi hai lục địa đẩy vào nhau,
không bên nào chìm xuống.

60
00:03:17,400 --> 00:03:22,080
Thay vào đó, lớp vỏ bị nhàu lại và nhô
lên thành những dãy núi, như dãy Himalaya.

61
00:03:22,120 --> 00:03:25,964
Một số trận động đất chết chóc nhất trên
đất liền đã xảy ra dọc theo vành đai

62
00:03:26,004 --> 00:03:28,080
này, từ Pakistan đến Trung Quốc.

63
00:03:28,310 --> 00:03:31,300
Một vài trận động đất
xảy ra ở xa mọi rìa mảng.

64
00:03:31,340 --> 00:03:32,790
Vào mùa đông năm 1811 và

65
00:03:32,830 --> 00:03:36,204
1812, một loạt trận động đất mạnh
đã làm rung chuyển vùng trung tâm

66
00:03:36,244 --> 00:03:38,390
Hoa Kỳ, quanh New Madrid, Missouri.

67
00:03:38,590 --> 00:03:44,700
Chúng hiếm gặp, nhưng cho thấy rìa
mảng không phải là toàn bộ câu chuyện.

68
00:03:46,790 --> 00:03:51,458
Mọi trận động đất đều bắt đầu tại một
điểm dưới lòng đất, nơi đứt gãy vỡ ra đầu

69
00:03:51,498 --> 00:03:54,120
tiên, thường ở độ sâu chưa tới 20 km.

70
00:03:54,160 --> 00:03:56,530
Sau đó, vết vỡ lan nhanh dọc theo đứt gãy.

71
00:03:56,570 --> 00:04:00,132
Điểm trên mặt đất nằm ngay phía
trên điểm khởi đầu là tâm chấn:

72
00:04:00,172 --> 00:04:02,460
dấu chấm trên bản đồ động đất.

73
00:04:02,500 --> 00:04:06,610
Sóng lan ra mọi hướng, như
những gợn sóng trên mặt ao.

74
00:04:06,860 --> 00:04:09,758
Các thiết bị gọi là địa chấn
kế ghi lại những làn sóng

75
00:04:09,798 --> 00:04:12,710
đó, và chúng luôn đến
theo cùng một thứ tự.

76
00:04:12,750 --> 00:04:15,940
Đầu tiên là sóng P,
loại sóng đẩy và kéo đá.

77
00:04:15,980 --> 00:04:18,650
Chúng nhanh nhất, và thường nhẹ.

78
00:04:18,690 --> 00:04:22,600
Tiếp theo, sóng S làm đá rung
lên xuống hoặc sang hai bên.

79
00:04:22,640 --> 00:04:25,890
Cuối cùng là sóng mặt,
cuộn đi dọc theo mặt đất.

80
00:04:25,930 --> 00:04:29,730
Sóng S và sóng mặt mang đến
những rung lắc mạnh nhất.

81
00:04:30,050 --> 00:04:33,614
Để so sánh các trận động đất, các nhà
khoa học gán cho mỗi trận một độ lớn:

82
00:04:33,654 --> 00:04:37,200
một con số duy nhất cho biết nó đã
giải phóng bao nhiêu năng lượng.

83
00:04:37,240 --> 00:04:41,050
Mỗi bậc tăng trên thang đo nghĩa là
năng lượng nhiều hơn khoảng 32 lần.

84
00:04:41,090 --> 00:04:44,620
Vì vậy, một trận độ lớn 7 không chỉ
lớn hơn một trận độ lớn năm một chút.

85
00:04:44,660 --> 00:04:48,210
Nó giải phóng năng lượng
nhiều hơn khoảng 1.000 lần.

86
00:04:48,500 --> 00:04:50,980
Có thể bạn đã nghe nói
về thang Richter, thang

87
00:04:51,020 --> 00:04:54,490
đo độ lớn đầu tiên, được
tạo ra vào năm 1935.

88
00:04:54,530 --> 00:04:57,948
Ngày nay các nhà khoa học dùng
một thang đo mới hơn, gọi là độ

89
00:04:57,988 --> 00:05:01,710
lớn mô-men, áp dụng được cả cho
những trận động đất lớn nhất.

90
00:05:02,390 --> 00:05:05,000
Độ lớn mô tả trận động đất.

91
00:05:05,070 --> 00:05:07,804
Cường độ mô tả sự rung
lắc: mặt đất đã chuyển

92
00:05:07,844 --> 00:05:10,660
động mạnh đến mức nào
tại một địa điểm cụ thể.

93
00:05:10,700 --> 00:05:14,359
Một trận động đất có một độ
lớn, nhưng nhiều mức rung lắc,

94
00:05:14,399 --> 00:05:18,170
mạnh nhất gần đứt gãy
và yếu dần khi ra xa.

95
00:05:18,440 --> 00:05:21,200
Cường độ phụ thuộc vào nhiều
thứ hơn là khoảng cách.

96
00:05:21,240 --> 00:05:26,030
Trong hai trận động đất cùng độ lớn, trận
nông hơn làm rung chuyển bề mặt mạnh hơn.

97
00:05:26,070 --> 00:05:30,940
Nền đất mềm, như cát tơi xốp hay đất
lấp, có thể làm rung lắc tệ hơn nhiều.

98
00:05:30,980 --> 00:05:35,051
Đó là điều đã xảy ra ở khu Marina
của San Francisco năm 1989, câu

99
00:05:35,091 --> 00:05:39,810
chuyện được kể trong bài giảng của
chúng tôi về trận động đất World Series.

100
00:05:42,170 --> 00:05:46,490
Các kỹ sư có một câu nói: động đất không
giết người, các tòa nhà mới giết người.

101
00:05:46,530 --> 00:05:51,799
Vào tháng Một năm 2010, một trận động
đất độ lớn 7 xảy ra ngay bên ngoài thủ

102
00:05:51,839 --> 00:05:53,580
đô Port-au-Prince của Haiti.

103
00:05:53,620 --> 00:05:57,402
Nhiều tòa nhà làm bằng bê tông và gạch
được xây kém chất lượng, với quá ít thép,

104
00:05:57,442 --> 00:05:59,070
và chúng đã đổ sập.

105
00:05:59,110 --> 00:06:01,890
Hơn 100.000 người đã thiệt mạng.

106
00:06:02,130 --> 00:06:06,190
Khoảng sáu tuần sau, một trận động
đất mạnh hơn nhiều xảy ra ở Chile.

107
00:06:06,230 --> 00:06:11,590
Với độ lớn 8,8, nó đã giải phóng
năng lượng nhiều gấp khoảng 500 lần.

108
00:06:11,630 --> 00:06:14,819
Rung lắc rất mạnh, nhưng Chile có quy
chuẩn xây dựng nghiêm ngặt, được đúc kết

109
00:06:14,859 --> 00:06:18,870
từ nhiều trận động đất chết chóc, và
phần lớn các tòa nhà vẫn đứng vững.

110
00:06:18,910 --> 00:06:21,440
Khoảng 500 người đã thiệt mạng.

111
00:06:21,660 --> 00:06:23,880
Các hệ thống cảnh báo
cũng có thể giúp ích.

112
00:06:23,920 --> 00:06:26,123
Vì sóng P đến trước, các cảm

113
00:06:26,163 --> 00:06:32,231
biến gần đứt gãy có thể bắt được chúng
và gửi cảnh báo trước khi rung lắc mạnh

114
00:06:32,271 --> 00:06:33,690
ập tới.

115
00:06:33,830 --> 00:06:37,940
Nhật Bản và bờ Tây Hoa Kỳ đều
có những hệ thống như vậy.

116
00:06:37,980 --> 00:06:40,900
Lời cảnh báo có thể chỉ kéo dài vài giây,
nhưng như vậy đủ để cho tàu hỏa giảm

117
00:06:40,940 --> 00:06:43,740
tốc, mở cửa trạm cứu hỏa, và
để mọi người kịp tìm chỗ nấp.

118
00:06:43,780 --> 00:06:47,230
Ngay sát đứt gãy, có thể hoàn
toàn không có cảnh báo nào.

119
00:06:47,410 --> 00:06:51,790
Hãy chuẩn bị sẵn sàng trước khi nó bắt
đầu: cố định đồ đạc cao và nặng vào tường.

120
00:06:51,830 --> 00:06:55,070
Khi rung lắc bắt đầu, hãy cúi xuống,
chống tay và đầu gối xuống sàn.

121
00:06:55,110 --> 00:06:58,940
Hãy che đầu và cổ, nấp dưới một
chiếc bàn chắc chắn nếu có bàn ở gần.

122
00:06:58,980 --> 00:07:01,170
Hãy bám chặt cho đến khi hết rung lắc.

123
00:07:01,210 --> 00:07:04,286
Đừng chạy ra ngoài, và đừng đứng ở khung
cửa: trong một ngôi nhà hiện đại, khung

124
00:07:04,326 --> 00:07:07,060
cửa không chắc chắn hơn
bất cứ chỗ nào khác.

125
00:07:07,510 --> 00:07:11,821
Rung lắc mạnh có thể kéo theo những nguy
hiểm khác: lở đất trên sườn đồi dốc,

126
00:07:11,861 --> 00:07:16,370
hỏa hoạn từ đường ống khí đốt bị
vỡ, và gần bờ biển là sóng thần.

127
00:07:16,410 --> 00:07:19,276
Nếu bạn đang ở gần bờ biển
và rung lắc mạnh, hoặc kéo

128
00:07:19,316 --> 00:07:21,971
dài hơn khoảng 20 giây,
hãy lập tức di chuyển

129
00:07:22,011 --> 00:07:24,390
lên chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền.

130
00:07:24,430 --> 00:07:26,330
Đừng chờ cảnh báo chính thức.

131
00:07:26,370 --> 00:07:29,550
Chính trận động đất có thể là
lời cảnh báo duy nhất của bạn.

132
00:07:29,800 --> 00:07:32,172
Sau một trận động đất lớn
là các dư chấn: những trận

133
00:07:32,212 --> 00:07:36,380
động đất nhỏ hơn ở gần đó, có thể kéo
dài nhiều tuần, thậm chí nhiều năm.

134
00:07:36,420 --> 00:07:39,118
Chưa ai từng dự đoán một
cách đáng tin cậy thời gian,

135
00:07:39,158 --> 00:07:42,260
địa điểm và độ lớn của
một trận động đất lớn.

136
00:07:42,480 --> 00:07:45,410
Thay vào đó, các nhà
khoa học dự báo xác suất.

137
00:07:45,550 --> 00:07:48,292
Dự báo chính thức của California
cho rằng một trận động đất

138
00:07:48,332 --> 00:07:50,579
mạnh ở đâu đó trong bang gần như chắc chắn

139
00:07:50,619 --> 00:07:53,150
sẽ xảy ra trong vòng 30 năm.

140
00:07:55,490 --> 00:07:57,710
Vậy, có ba điều cần ghi nhớ.

141
00:07:58,230 --> 00:08:00,787
Thứ nhất, động đất là một
cú trượt đột ngột trên đứt

142
00:08:00,827 --> 00:08:04,670
gãy, giải phóng sức căng đã tích
tụ từ từ khi các mảng chuyển động.

143
00:08:04,710 --> 00:08:07,341
Thứ hai, phần lớn động đất xảy
ra ở nơi các mảng gặp nhau, và

144
00:08:07,381 --> 00:08:10,790
những trận lớn nhất xảy ra ở nơi một
mảng trượt xuống bên dưới mảng khác.

145
00:08:10,830 --> 00:08:13,445
Và thứ ba, độ lớn đo
trận động đất, cường độ

146
00:08:13,485 --> 00:08:15,273
đo sự rung lắc, và các tòa nhà

147
00:08:15,313 --> 00:08:18,650
quyết định mức độ thiệt hại mà nó gây ra.

148
00:08:18,980 --> 00:08:23,090
Mặt đất bên dưới bạn đang dịch
chuyển vài centimet mỗi năm.

149
00:08:23,130 --> 00:08:26,100
Động đất là những khoảnh khắc mặt
đất bắt kịp phần chuyển động ấy.

150
00:08:26,140 --> 00:08:29,245
Trong Động đất hai không một,
chúng ta sẽ đi sâu hơn: vào bên

151
00:08:29,285 --> 00:08:33,590
trong đứt gãy, xuyên xuống lõi của
hành tinh, và vào khoa học dự báo.

152
00:08:33,810 --> 00:08:35,980
Cảm ơn bạn đã xem Earth Explained.

153
00:08:36,020 --> 00:08:39,252
Hãy đăng ký kênh để xem bài giảng tiếp
theo, và theo dõi hành tinh trực tiếp, suốt

154
00:08:39,292 --> 00:08:40,910
ngày đêm, trên EarthWatch 24-7.