WEBVTT

00:00:04.460 --> 00:00:07.615
Lúc năm giờ 12 phút một
buổi sáng mùa xuân năm 1906,

00:00:07.655 --> 00:00:10.360
San Francisco vẫn còn đang say ngủ.

00:00:10.440 --> 00:00:13.570
Rồi, không hề báo trước, mặt đất
bắt đầu chao lắc như sóng cuộn.

00:00:13.610 --> 00:00:15.790
Trong khoảng một phút,
cả thành phố rung chuyển.

00:00:15.830 --> 00:00:20.280
Các tòa nhà đổ sập, đường ống khí đốt
bị vỡ, và hỏa hoạn kéo dài suốt ba ngày.

00:00:20.640 --> 00:00:22.984
Điều đã xảy ra bên dưới San Francisco sáng

00:00:23.024 --> 00:00:25.440
hôm đó vẫn đang xảy ra
trên khắp hành tinh.

00:00:25.480 --> 00:00:26.364
Ở đâu đó trên Trái Đất,

00:00:26.404 --> 00:00:30.890
cứ khoảng năm phút lại có một lần mặt đất
rung đủ mạnh để con người cảm nhận được.

00:00:30.930 --> 00:00:33.050
Phần lớn những trận động đất đó đều nhỏ.

00:00:33.090 --> 00:00:35.110
Một vài trận làm thay đổi lịch sử.

00:00:35.280 --> 00:00:39.690
Trong bài giảng này, chúng ta sẽ bắt đầu
từ những điều cơ bản nhất, với bốn câu hỏi.

00:00:39.730 --> 00:00:41.590
Điều gì làm mặt đất rung chuyển?

00:00:41.630 --> 00:00:44.150
Vì sao động đất lại xảy ra
ở những nơi chúng xảy ra?

00:00:44.190 --> 00:00:45.750
Chúng ta đo động đất bằng cách nào?

00:00:45.790 --> 00:00:48.380
Và điều gì quyết định mức độ
thiệt hại mà chúng gây ra?

00:00:50.450 --> 00:00:53.890
Để hiểu buổi sáng hôm đó,
hãy bắt đầu từ chính mặt đất.

00:00:53.930 --> 00:00:56.570
Lớp vỏ ngoài của Trái Đất không
phải là một khối liền đặc.

00:00:56.620 --> 00:01:00.900
Nó bị vỡ thành những mảng khổng lồ ghép
khít với nhau như một chiếc vỏ trứng bị nứt.

00:01:00.940 --> 00:01:05.470
Các mảng luôn chuyển động, nhưng
rất chậm, chỉ vài centimet mỗi năm.

00:01:05.510 --> 00:01:08.450
Tức là xấp xỉ tốc độ móng tay bạn mọc.

00:01:08.670 --> 00:01:12.200
Nơi hai mảng gặp nhau, rìa của chúng
không trượt qua nhau một cách êm ả.

00:01:12.240 --> 00:01:15.720
Chúng mắc vào nhau và bị khóa chặt, trong
khi các mảng vẫn tiếp tục chuyển động.

00:01:15.760 --> 00:01:20.160
Đá dọc theo rìa mảng từ từ bị uốn cong,
như một cây thước bị bạn đẩy ở một đầu.

00:01:20.200 --> 00:01:23.060
Năm này qua năm khác,
nó tích trữ năng lượng.

00:01:23.300 --> 00:01:26.000
Cuối cùng, đá không
thể chịu thêm được nữa.

00:01:26.040 --> 00:01:30.830
Nó vỡ dọc theo một vết nứt gọi là đứt
gãy, và hai bên đột ngột xô qua nhau.

00:01:30.870 --> 00:01:34.910
Toàn bộ năng lượng tích trữ đó ào ra
thành những làn sóng truyền qua lòng đất.

00:01:34.950 --> 00:01:37.040
Cú trượt đột ngột đó chính
là một trận động đất.

00:01:37.710 --> 00:01:40.060
Đó là điều đã xảy ra vào năm 1906.

00:01:40.100 --> 00:01:46.810
Đứt gãy San Andreas đã trượt trên
chiều dài gần 300 dặm, khoảng 480 km.

00:01:46.850 --> 00:01:49.880
Những con đường và hàng rào
cắt ngang nó bị xé toạc.

00:01:49.920 --> 00:01:55.110
Ở một số nơi, hai bên đã dịch
chuyển tới 20 feet, khoảng 6 mét.

00:01:55.510 --> 00:01:57.671
Một nhà địa chất tên là
Harry Fielding Reid đã so

00:01:57.711 --> 00:02:00.228
sánh các cuộc đo đạc đất
đai được thực hiện trước và

00:02:00.268 --> 00:02:01.750
sau trận động đất.

00:02:01.790 --> 00:02:05.347
Chúng cho thấy mặt đất đã từ từ bị
uốn cong trong nhiều thập kỷ, rồi

00:02:05.387 --> 00:02:08.390
bật trở lại, như một
chiếc lò xo được buông ra.

00:02:08.430 --> 00:02:10.470
Ông gọi hiện tượng này là sự bật đàn hồi.

00:02:10.510 --> 00:02:13.510
Đến nay các nhà khoa học vẫn
giải thích động đất theo cách đó.

00:02:15.790 --> 00:02:19.150
Hãy đánh dấu mọi trận động đất lên bản
đồ, và một quy luật sẽ hiện ra rõ ràng.

00:02:19.190 --> 00:02:21.750
Chúng xếp thành hàng
dọc theo rìa các mảng.

00:02:21.790 --> 00:02:25.324
Rìa hoạt động mạnh nhất bao quanh
Thái Bình Dương: Vành đai Lửa,

00:02:25.364 --> 00:02:27.840
chủ đề của một bài giảng riêng.

00:02:27.880 --> 00:02:30.220
Các mảng gặp nhau theo
ba cách, và mỗi cách làm

00:02:30.260 --> 00:02:32.410
rung chuyển mặt đất
theo kiểu riêng của nó.

00:02:32.700 --> 00:02:37.232
Nơi các mảng tách xa nhau, như ở
Iceland, lớp vỏ bị kéo giãn và nứt ra,

00:02:37.272 --> 00:02:39.580
và những khối đá sụt xuống.

00:02:39.620 --> 00:02:43.180
Những trận động đất này
thường nông và khá nhỏ.

00:02:43.470 --> 00:02:48.260
Nơi các mảng nghiến trượt ngang qua
nhau, mặt đất xô lệch sang hai bên.

00:02:48.300 --> 00:02:50.630
Phần lớn các đứt gãy loại
này nằm dưới đáy biển.

00:02:50.670 --> 00:02:54.154
Nhưng trên đất liền, như San Andreas,
chúng có thể rất nguy hiểm,

00:02:54.194 --> 00:02:56.870
vì chúng chạy gần các thành phố.

00:02:57.180 --> 00:03:00.748
Nơi các mảng đẩy vào nhau, một mảng
thường trượt xuống bên dưới mảng kia,

00:03:00.787 --> 00:03:03.410
tại nơi được gọi là đới hút chìm.

00:03:03.450 --> 00:03:06.150
Hai mảng có thể khóa chặt vào
nhau trên một diện tích rộng lớn.

00:03:06.190 --> 00:03:08.220
Đó là nơi những trận
động đất khổng lồ xảy ra.

00:03:08.260 --> 00:03:13.840
Mọi trận động đất có độ lớn từ 9 trở lên
từng được đo đều xảy ra ở một đới hút chìm.

00:03:14.180 --> 00:03:17.360
Nơi hai lục địa đẩy vào nhau,
không bên nào chìm xuống.

00:03:17.400 --> 00:03:22.080
Thay vào đó, lớp vỏ bị nhàu lại và nhô
lên thành những dãy núi, như dãy Himalaya.

00:03:22.120 --> 00:03:25.964
Một số trận động đất chết chóc nhất trên
đất liền đã xảy ra dọc theo vành đai

00:03:26.004 --> 00:03:28.080
này, từ Pakistan đến Trung Quốc.

00:03:28.310 --> 00:03:31.300
Một vài trận động đất
xảy ra ở xa mọi rìa mảng.

00:03:31.340 --> 00:03:32.790
Vào mùa đông năm 1811 và

00:03:32.830 --> 00:03:36.204
1812, một loạt trận động đất mạnh
đã làm rung chuyển vùng trung tâm

00:03:36.244 --> 00:03:38.390
Hoa Kỳ, quanh New Madrid, Missouri.

00:03:38.590 --> 00:03:44.700
Chúng hiếm gặp, nhưng cho thấy rìa
mảng không phải là toàn bộ câu chuyện.

00:03:46.790 --> 00:03:51.458
Mọi trận động đất đều bắt đầu tại một
điểm dưới lòng đất, nơi đứt gãy vỡ ra đầu

00:03:51.498 --> 00:03:54.120
tiên, thường ở độ sâu chưa tới 20 km.

00:03:54.160 --> 00:03:56.530
Sau đó, vết vỡ lan nhanh dọc theo đứt gãy.

00:03:56.570 --> 00:04:00.132
Điểm trên mặt đất nằm ngay phía
trên điểm khởi đầu là tâm chấn:

00:04:00.172 --> 00:04:02.460
dấu chấm trên bản đồ động đất.

00:04:02.500 --> 00:04:06.610
Sóng lan ra mọi hướng, như
những gợn sóng trên mặt ao.

00:04:06.860 --> 00:04:09.758
Các thiết bị gọi là địa chấn
kế ghi lại những làn sóng

00:04:09.798 --> 00:04:12.710
đó, và chúng luôn đến
theo cùng một thứ tự.

00:04:12.750 --> 00:04:15.940
Đầu tiên là sóng P,
loại sóng đẩy và kéo đá.

00:04:15.980 --> 00:04:18.650
Chúng nhanh nhất, và thường nhẹ.

00:04:18.690 --> 00:04:22.600
Tiếp theo, sóng S làm đá rung
lên xuống hoặc sang hai bên.

00:04:22.640 --> 00:04:25.890
Cuối cùng là sóng mặt,
cuộn đi dọc theo mặt đất.

00:04:25.930 --> 00:04:29.730
Sóng S và sóng mặt mang đến
những rung lắc mạnh nhất.

00:04:30.050 --> 00:04:33.614
Để so sánh các trận động đất, các nhà
khoa học gán cho mỗi trận một độ lớn:

00:04:33.654 --> 00:04:37.200
một con số duy nhất cho biết nó đã
giải phóng bao nhiêu năng lượng.

00:04:37.240 --> 00:04:41.050
Mỗi bậc tăng trên thang đo nghĩa là
năng lượng nhiều hơn khoảng 32 lần.

00:04:41.090 --> 00:04:44.620
Vì vậy, một trận độ lớn 7 không chỉ
lớn hơn một trận độ lớn năm một chút.

00:04:44.660 --> 00:04:48.210
Nó giải phóng năng lượng
nhiều hơn khoảng 1.000 lần.

00:04:48.500 --> 00:04:50.980
Có thể bạn đã nghe nói
về thang Richter, thang

00:04:51.020 --> 00:04:54.490
đo độ lớn đầu tiên, được
tạo ra vào năm 1935.

00:04:54.530 --> 00:04:57.948
Ngày nay các nhà khoa học dùng
một thang đo mới hơn, gọi là độ

00:04:57.988 --> 00:05:01.710
lớn mô-men, áp dụng được cả cho
những trận động đất lớn nhất.

00:05:02.390 --> 00:05:05.000
Độ lớn mô tả trận động đất.

00:05:05.070 --> 00:05:07.804
Cường độ mô tả sự rung
lắc: mặt đất đã chuyển

00:05:07.844 --> 00:05:10.660
động mạnh đến mức nào
tại một địa điểm cụ thể.

00:05:10.700 --> 00:05:14.359
Một trận động đất có một độ
lớn, nhưng nhiều mức rung lắc,

00:05:14.399 --> 00:05:18.170
mạnh nhất gần đứt gãy
và yếu dần khi ra xa.

00:05:18.440 --> 00:05:21.200
Cường độ phụ thuộc vào nhiều
thứ hơn là khoảng cách.

00:05:21.240 --> 00:05:26.030
Trong hai trận động đất cùng độ lớn, trận
nông hơn làm rung chuyển bề mặt mạnh hơn.

00:05:26.070 --> 00:05:30.940
Nền đất mềm, như cát tơi xốp hay đất
lấp, có thể làm rung lắc tệ hơn nhiều.

00:05:30.980 --> 00:05:35.051
Đó là điều đã xảy ra ở khu Marina
của San Francisco năm 1989, câu

00:05:35.091 --> 00:05:39.810
chuyện được kể trong bài giảng của
chúng tôi về trận động đất World Series.

00:05:42.170 --> 00:05:46.490
Các kỹ sư có một câu nói: động đất không
giết người, các tòa nhà mới giết người.

00:05:46.530 --> 00:05:51.799
Vào tháng Một năm 2010, một trận động
đất độ lớn 7 xảy ra ngay bên ngoài thủ

00:05:51.839 --> 00:05:53.580
đô Port-au-Prince của Haiti.

00:05:53.620 --> 00:05:57.402
Nhiều tòa nhà làm bằng bê tông và gạch
được xây kém chất lượng, với quá ít thép,

00:05:57.442 --> 00:05:59.070
và chúng đã đổ sập.

00:05:59.110 --> 00:06:01.890
Hơn 100.000 người đã thiệt mạng.

00:06:02.130 --> 00:06:06.190
Khoảng sáu tuần sau, một trận động
đất mạnh hơn nhiều xảy ra ở Chile.

00:06:06.230 --> 00:06:11.590
Với độ lớn 8,8, nó đã giải phóng
năng lượng nhiều gấp khoảng 500 lần.

00:06:11.630 --> 00:06:14.819
Rung lắc rất mạnh, nhưng Chile có quy
chuẩn xây dựng nghiêm ngặt, được đúc kết

00:06:14.859 --> 00:06:18.870
từ nhiều trận động đất chết chóc, và
phần lớn các tòa nhà vẫn đứng vững.

00:06:18.910 --> 00:06:21.440
Khoảng 500 người đã thiệt mạng.

00:06:21.660 --> 00:06:23.880
Các hệ thống cảnh báo
cũng có thể giúp ích.

00:06:23.920 --> 00:06:26.123
Vì sóng P đến trước, các cảm

00:06:26.163 --> 00:06:32.231
biến gần đứt gãy có thể bắt được chúng
và gửi cảnh báo trước khi rung lắc mạnh

00:06:32.271 --> 00:06:33.690
ập tới.

00:06:33.830 --> 00:06:37.940
Nhật Bản và bờ Tây Hoa Kỳ đều
có những hệ thống như vậy.

00:06:37.980 --> 00:06:40.900
Lời cảnh báo có thể chỉ kéo dài vài giây,
nhưng như vậy đủ để cho tàu hỏa giảm

00:06:40.940 --> 00:06:43.740
tốc, mở cửa trạm cứu hỏa, và
để mọi người kịp tìm chỗ nấp.

00:06:43.780 --> 00:06:47.230
Ngay sát đứt gãy, có thể hoàn
toàn không có cảnh báo nào.

00:06:47.410 --> 00:06:51.790
Hãy chuẩn bị sẵn sàng trước khi nó bắt
đầu: cố định đồ đạc cao và nặng vào tường.

00:06:51.830 --> 00:06:55.070
Khi rung lắc bắt đầu, hãy cúi xuống,
chống tay và đầu gối xuống sàn.

00:06:55.110 --> 00:06:58.940
Hãy che đầu và cổ, nấp dưới một
chiếc bàn chắc chắn nếu có bàn ở gần.

00:06:58.980 --> 00:07:01.170
Hãy bám chặt cho đến khi hết rung lắc.

00:07:01.210 --> 00:07:04.286
Đừng chạy ra ngoài, và đừng đứng ở khung
cửa: trong một ngôi nhà hiện đại, khung

00:07:04.326 --> 00:07:07.060
cửa không chắc chắn hơn
bất cứ chỗ nào khác.

00:07:07.510 --> 00:07:11.821
Rung lắc mạnh có thể kéo theo những nguy
hiểm khác: lở đất trên sườn đồi dốc,

00:07:11.861 --> 00:07:16.370
hỏa hoạn từ đường ống khí đốt bị
vỡ, và gần bờ biển là sóng thần.

00:07:16.410 --> 00:07:19.276
Nếu bạn đang ở gần bờ biển
và rung lắc mạnh, hoặc kéo

00:07:19.316 --> 00:07:21.971
dài hơn khoảng 20 giây,
hãy lập tức di chuyển

00:07:22.011 --> 00:07:24.390
lên chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền.

00:07:24.430 --> 00:07:26.330
Đừng chờ cảnh báo chính thức.

00:07:26.370 --> 00:07:29.550
Chính trận động đất có thể là
lời cảnh báo duy nhất của bạn.

00:07:29.800 --> 00:07:32.172
Sau một trận động đất lớn
là các dư chấn: những trận

00:07:32.212 --> 00:07:36.380
động đất nhỏ hơn ở gần đó, có thể kéo
dài nhiều tuần, thậm chí nhiều năm.

00:07:36.420 --> 00:07:39.118
Chưa ai từng dự đoán một
cách đáng tin cậy thời gian,

00:07:39.158 --> 00:07:42.260
địa điểm và độ lớn của
một trận động đất lớn.

00:07:42.480 --> 00:07:45.410
Thay vào đó, các nhà
khoa học dự báo xác suất.

00:07:45.550 --> 00:07:48.292
Dự báo chính thức của California
cho rằng một trận động đất

00:07:48.332 --> 00:07:50.579
mạnh ở đâu đó trong bang gần như chắc chắn

00:07:50.619 --> 00:07:53.150
sẽ xảy ra trong vòng 30 năm.

00:07:55.490 --> 00:07:57.710
Vậy, có ba điều cần ghi nhớ.

00:07:58.230 --> 00:08:00.787
Thứ nhất, động đất là một
cú trượt đột ngột trên đứt

00:08:00.827 --> 00:08:04.670
gãy, giải phóng sức căng đã tích
tụ từ từ khi các mảng chuyển động.

00:08:04.710 --> 00:08:07.341
Thứ hai, phần lớn động đất xảy
ra ở nơi các mảng gặp nhau, và

00:08:07.381 --> 00:08:10.790
những trận lớn nhất xảy ra ở nơi một
mảng trượt xuống bên dưới mảng khác.

00:08:10.830 --> 00:08:13.445
Và thứ ba, độ lớn đo
trận động đất, cường độ

00:08:13.485 --> 00:08:15.273
đo sự rung lắc, và các tòa nhà

00:08:15.313 --> 00:08:18.650
quyết định mức độ thiệt hại mà nó gây ra.

00:08:18.980 --> 00:08:23.090
Mặt đất bên dưới bạn đang dịch
chuyển vài centimet mỗi năm.

00:08:23.130 --> 00:08:26.100
Động đất là những khoảnh khắc mặt
đất bắt kịp phần chuyển động ấy.

00:08:26.140 --> 00:08:29.245
Trong Động đất hai không một,
chúng ta sẽ đi sâu hơn: vào bên

00:08:29.285 --> 00:08:33.590
trong đứt gãy, xuyên xuống lõi của
hành tinh, và vào khoa học dự báo.

00:08:33.810 --> 00:08:35.980
Cảm ơn bạn đã xem Earth Explained.

00:08:36.020 --> 00:08:39.252
Hãy đăng ký kênh để xem bài giảng tiếp
theo, và theo dõi hành tinh trực tiếp, suốt

00:08:39.292 --> 00:08:40.910
ngày đêm, trên EarthWatch 24-7.