1
00:00:04,080 --> 00:00:11,080
Bu, Eylül 2003'te Atlantik'teki Isabel
Kasırgası: 5. kategoride bir fırtına, bir

2
00:00:11,420 --> 00:00:13,980
ülke büyüklüğünde, dönen bir motor.

3
00:00:14,020 --> 00:00:16,200
Spiral bantlarını takip ederseniz,

4
00:00:16,240 --> 00:00:18,776
yüzeye yakın rüzgârların
hepsinin aynı yönde,

5
00:00:18,816 --> 00:00:21,200
saat yönünün tersine döndüğünü görürsünüz.

6
00:00:21,240 --> 00:00:24,140
Ekvatorun kuzeyindeki
her kasırga böyle döner,

7
00:00:24,180 --> 00:00:27,000
güneyindekilerin hepsi
ise ters yönde döner.

8
00:00:27,040 --> 00:00:29,100
Bu düzen bir tesadüf değil.

9
00:00:29,140 --> 00:00:31,420
Onu gezegenin kendisi yaratıyor.

10
00:00:31,460 --> 00:00:35,300
Bu derste bir kasırganın
neyle çalıştığını, neden o

11
00:00:35,340 --> 00:00:39,260
yönde döndüğünü ve gözün içinde
neler olduğunu öğreneceğiz.

12
00:00:39,300 --> 00:00:42,140
Amerika'yı değiştiren iki fırtınaya
geri döneceğiz ve bir zamanlar

13
00:00:42,180 --> 00:00:45,552
350 milden fazla sapan
tahminlerin bugün nasıl yalnızca

14
00:00:45,592 --> 00:00:48,740
yaklaşık 100 millik bir
sapmaya indiğini göreceğiz.

15
00:00:48,840 --> 00:00:50,900
Yakıtla başlayalım.

16
00:00:50,940 --> 00:00:54,720
Kasırga bir ısı makinesidir
ve ılık suyla çalışır.

17
00:00:54,760 --> 00:01:00,120
Deniz yüzeyinin en az 26,5 °C,
yani yaklaşık 80 °F olması gerekir.

18
00:01:00,160 --> 00:01:04,880
Ve suyun yaklaşık 50 metre derinliğe
kadar bu sıcaklıkta kalması gerekir.

19
00:01:04,920 --> 00:01:07,721
Bu harita, Ağustos 2005'in
sonlarındaki denizi

20
00:01:07,761 --> 00:01:10,340
gösteriyor; en sıcak sular kırmızı renkte.

21
00:01:10,380 --> 00:01:13,520
Bu aynı zamanda mevsimin neden
yaz sonunda zirveye ulaştığını da

22
00:01:13,560 --> 00:01:17,380
açıklıyor; o zamana kadar okyanus
aylarca Güneş'in ısısını emmiş olur.

23
00:01:17,420 --> 00:01:19,820
Motor şöyle çalışır.

24
00:01:19,860 --> 00:01:23,420
Ilık su buharlaşır ve
üzerindeki nemli hava yükselir.

25
00:01:23,460 --> 00:01:27,400
Hava yükseldikçe içindeki su
buharı yoğuşarak buluta dönüşür

26
00:01:27,440 --> 00:01:29,260
ve yoğuşma ısı açığa çıkarır.

27
00:01:29,300 --> 00:01:32,680
Bu ısı havanın daha da
hızlı yükselmesini sağlar,

28
00:01:32,720 --> 00:01:35,122
bu da denizden daha
fazla nemli hava çeker;

29
00:01:35,162 --> 00:01:37,580
böylece döngü kendini
beslemeye devam eder.

30
00:01:37,620 --> 00:01:38,840
Ortalama bir

31
00:01:38,880 --> 00:01:43,680
kasırga tek bir günde, dünyanın
ürettiği tüm elektriğin 100 katından

32
00:01:43,720 --> 00:01:46,260
fazla ısı açığa çıkarır.

33
00:01:48,390 --> 00:01:50,270
Sırada dönüş var.

34
00:01:50,310 --> 00:01:54,770
Hava, fırtınanın merkezindeki alçak
basınca doğru her yönden hücum eder

35
00:01:54,810 --> 00:01:58,230
ve hareketsiz duran bir
gezegende doğrudan içeri akardı.

36
00:01:58,270 --> 00:02:00,170
Ancak Dünya dönüyor

37
00:02:00,210 --> 00:02:04,310
ve yüzeyi üzerinde uzun bir yol kat eden

38
00:02:04,350 --> 00:02:08,550
her şey saptırılır: Kuzey Yarımküre'de
sağa, Güney Yarımküre'de sola.

39
00:02:08,590 --> 00:02:09,950
Nedeni şu.

40
00:02:09,990 --> 00:02:15,590
Ekvatordaki zemin saatte yaklaşık 1.670
kilometre hızla doğuya taşınırken, kutuplara

41
00:02:15,630 --> 00:02:18,450
yakın zemin neredeyse hiç hareket etmez.

42
00:02:18,490 --> 00:02:21,930
Bir kutba doğru akan hava, doğu
yönlü dönüşünü de beraberinde

43
00:02:21,970 --> 00:02:25,790
taşır ve eksene yaklaştıkça
bu dönüş onu daha da hızlı

44
00:02:25,830 --> 00:02:29,630
taşır; bu yüzden altındaki zeminin
önüne geçer ve yolu kıvrılır.

45
00:02:29,670 --> 00:02:32,890
Bu sapmaya Coriolis etkisi denir.

46
00:02:32,930 --> 00:02:36,690
Sonuç olarak hava merkeze
hiçbir zaman doğrudan ulaşmaz.

47
00:02:36,730 --> 00:02:41,210
Merkezin etrafında kıvrılır ve tüm
fırtına kendi kendine sarılarak bir

48
00:02:41,250 --> 00:02:44,750
spirale dönüşür: kuzeyde saat yönünün
tersine, güneyde saat yönünde.

49
00:02:44,790 --> 00:02:45,990
Bunu öğrendikten sonra,

50
00:02:46,030 --> 00:02:47,971
bir kasırganın herhangi bir uydu görüntüsü

51
00:02:48,011 --> 00:02:50,050
size onun hangi yarımkürede
olduğunu söyler.

52
00:02:50,090 --> 00:02:54,970
Ancak tam ekvatorda
hiçbir yanal sapma yoktur.

53
00:02:55,010 --> 00:03:00,030
Ekvatorun yaklaşık 5 derece yakınında,
yani her iki yanda yaklaşık 550

54
00:03:00,070 --> 00:03:01,894
kilometre boyunca, Coriolis
etkisi bir fırtınayı

55
00:03:01,934 --> 00:03:03,490
döndürmeye başlatamayacak kadar zayıftır.

56
00:03:03,530 --> 00:03:06,650
Bu yüzden kasırgalar orada neredeyse hiç

57
00:03:06,690 --> 00:03:10,390
oluşmaz ve bir yarımküreden
diğerine neredeyse hiç geçmez.

58
00:03:12,340 --> 00:03:14,920
Şimdi bir fırtınanın merkezine bakalım.

59
00:03:14,960 --> 00:03:19,900
Bu, Ekim 2015'te Meksika kıyıları
açığındaki Patricia Kasırgası.

60
00:03:19,940 --> 00:03:26,760
Rüzgârları saatte 345 kilometreye,
yani saatte 215 mile ulaştı; bu,

61
00:03:26,800 --> 00:03:29,620
herhangi bir kasırgada
kaydedilmiş en güçlü rüzgârdı.

62
00:03:29,660 --> 00:03:33,180
Merkezinde bulutlarda bir delik var: göz.

63
00:03:33,300 --> 00:03:35,800
İşte Isabel'in gözü, yakından.

64
00:03:35,840 --> 00:03:40,880
Gözün içinde hava alçalır, bu yüzden
rüzgâr hafiftir ve gökyüzü açılabilir bile.

65
00:03:40,920 --> 00:03:43,660
Gördüğünüz girdaplar
mezovortekslerdir; gözün kendi

66
00:03:43,700 --> 00:03:46,540
içinde dönen daha küçük
hava girdaplarıdır.

67
00:03:46,580 --> 00:03:50,880
Bir kasırganın gözü genellikle 30
ila 60 kilometre genişliğindedir ve

68
00:03:50,920 --> 00:03:53,400
çevresinde, rüzgârların
en sert estiği, yükselen

69
00:03:53,440 --> 00:03:57,060
bulutlardan oluşan bir halka
olan göz duvarı yer alır.

70
00:03:57,100 --> 00:04:01,180
Göz bir kasabanın üzerinden
geçtiğinde rüzgâr aniden

71
00:04:01,220 --> 00:04:05,080
diner, sonra ters yönden
aynı sertlikte geri gelir.

72
00:04:05,180 --> 00:04:07,355
Deniz seviyesinde şimdiye kadar ölçülen en

73
00:04:07,395 --> 00:04:09,840
düşük hava basıncı bir
gözün içinde kaydedildi.

74
00:04:09,880 --> 00:04:16,880
1979'da batı Pasifik'teki Tip Tayfunu
870 milibara kadar düştü.

75
00:04:17,440 --> 00:04:20,929
Tip, yaklaşık 2.200
kilometrelik genişliğiyle

76
00:04:20,969 --> 00:04:24,340
kayıtlardaki en büyük
tropikal siklondu da.

77
00:04:24,380 --> 00:04:26,265
Kuzey Amerika'nın üzerine yerleştirilse,

78
00:04:26,305 --> 00:04:29,280
Amerika Birleşik Devletleri'nin
genişliğinin yarısını kaplardı.

79
00:04:31,340 --> 00:04:33,840
Fırtınalara neden isim verilir ki?

80
00:04:33,880 --> 00:04:37,000
Tahminciler çoğu zaman
aynı anda birkaç fırtınayı

81
00:04:37,040 --> 00:04:40,620
takip ediyordu ve uzun tarifler
telsizde kolayca karıştırılıyordu.

82
00:04:40,660 --> 00:04:43,104
Atlantik fırtınalarına ilk kez 1950'de,

83
00:04:43,144 --> 00:04:46,300
dönemin telsiz alfabesi
kullanılarak isim verildi:

84
00:04:46,340 --> 00:04:49,120
Able, Baker, Charlie.

85
00:04:49,160 --> 00:04:52,533
Kadın isimleri 1953'te
kullanılmaya başlandı,

86
00:04:52,573 --> 00:04:55,980
erkek isimleri ise
1979'da listelere eklendi.

87
00:04:56,380 --> 00:05:00,380
Aynı anda birkaç fırtına etkin olduğunda
isimler gerçekten fark yaratır.

88
00:05:00,420 --> 00:05:03,140
14 Eylül 2020'de

89
00:05:03,180 --> 00:05:07,540
Atlantik'te aynı anda beş tropikal
siklon dönüyordu; bu, daha

90
00:05:07,580 --> 00:05:11,340
önce yalnızca bir kez, 1971'de görülmüştü.

91
00:05:11,380 --> 00:05:16,840
Dünya Meteoroloji Örgütü, Atlantik için
sırayla kullanılan altı isim listesi tutar;

92
00:05:16,880 --> 00:05:21,460
böylece her isim altı
yılda bir yeniden gelir.

93
00:05:21,500 --> 00:05:24,145
İstisna, ismi kalıcı
olarak listeden çıkarılacak

94
00:05:24,185 --> 00:05:26,900
kadar ölümcül ya da
maliyetli olan fırtınalardır;

95
00:05:26,940 --> 00:05:31,140
Katrina, Maria, Ian ve
Helene'de olduğu gibi.

96
00:05:33,000 --> 00:05:37,700
Bu iki fırtınadan ilki
8 Eylül 1900'de vurdu.

97
00:05:37,740 --> 00:05:41,880
Teksas'taki Galveston, o zamanlar eyaletin
en zengin şehirlerinden biriydi ve en

98
00:05:41,920 --> 00:05:44,285
yüksek noktası denizden 9 fitten daha az

99
00:05:44,325 --> 00:05:47,300
yükseklikte olan bir kum
adası üzerine kurulmuştu.

100
00:05:47,340 --> 00:05:51,920
Ne uydu ne de radar vardı,
denizdeki gemilerde telsiz yoktu; bu

101
00:05:51,960 --> 00:05:53,524
yüzden kimse fırtınanın açıkta,

102
00:05:53,564 --> 00:05:56,300
Meksika Körfezi'nde ne kadar
güçlendiğini göremiyordu.

103
00:05:56,440 --> 00:06:00,800
Deniz 15 fitten fazla yükseldi
ve neredeyse tüm adayı süpürdü.

104
00:06:00,840 --> 00:06:04,380
Sabaha kadar en az 8.000 kişi ölmüştü

105
00:06:04,420 --> 00:06:09,080
ve bu, Amerikan tarihindeki en
ölümcül doğal afet olmayı sürdürüyor.

106
00:06:09,120 --> 00:06:11,728
Galveston, 17 fit yüksekliğinde
bir deniz duvarının

107
00:06:11,768 --> 00:06:14,540
arkasında yeniden inşa edildi
ve ardından şehrin büyük

108
00:06:14,580 --> 00:06:17,200
bölümü, ev ev, krikolarla yükseltildi.

109
00:06:17,380 --> 00:06:20,100
Yüz beş yıl sonra Katrina geldi.

110
00:06:20,140 --> 00:06:25,660
28 Ağustos 2005'te Katrina, Meksika Körfezi'nin
ortasında, saatte 175 millik

111
00:06:25,700 --> 00:06:29,780
rüzgârlarla 5. kategoride bir fırtınaydı.

112
00:06:29,820 --> 00:06:32,940
Louisiana'dan Florida'ya kadar
tüm kıyı onun yolu üzerindeydi.

113
00:06:32,980 --> 00:06:36,241
Katrina ertesi sabah, o
zamana kadar zayıflamış

114
00:06:36,281 --> 00:06:39,640
olarak, 3. kategoride
Louisiana'da karaya çıktı.

115
00:06:39,680 --> 00:06:43,840
Ancak New Orleans'ın büyük bölümü setlerin
arkasında, deniz seviyesinin altında yer

116
00:06:43,880 --> 00:06:46,580
alır ve fırtına kabarması
yükseldikçe setler

117
00:06:46,620 --> 00:06:49,280
ve sel duvarları yaklaşık
50 noktada çöktü.

118
00:06:49,320 --> 00:06:50,880
Şehrin yüzde sekseni sular altında kaldı.

119
00:06:50,920 --> 00:06:57,920
Toplamda 1.400'e yakın kişi öldü
ve hasar 125 milyar dolara ulaştı.

120
00:06:58,540 --> 00:07:01,660
O suyun çoğu gökten yağmadı.

121
00:07:01,700 --> 00:07:06,060
Sel duvarları çöktüğünde göl ve
kanallardan içeri hücum etti.

122
00:07:06,100 --> 00:07:12,000
O zamandan beri şehir, 14,5 milyar
dolarlık bir set, kapak ve pompa

123
00:07:12,040 --> 00:07:13,380
sistemiyle çevrildi; bu,

124
00:07:13,420 --> 00:07:15,440
ABD Kara Kuvvetleri Mühendisler
Birliği'nin şimdiye kadar

125
00:07:15,480 --> 00:07:18,720
inşa ettiği en büyük
bayındırlık projelerinden biri.

126
00:07:19,900 --> 00:07:22,544
Modern tahminciler bu
fırtınaların geldiğini,

127
00:07:22,584 --> 00:07:25,600
Galveston'da herkesin
görebileceğinden çok daha iyi

128
00:07:25,640 --> 00:07:26,600
görebiliyor.

129
00:07:26,640 --> 00:07:29,840
Artık her tahmin, bunun gibi
bir koniyle birlikte gelir.

130
00:07:29,880 --> 00:07:32,460
Koni, fırtınanın büyüklüğünü göstermez.

131
00:07:32,500 --> 00:07:36,680
Merkezin muhtemelen nereye gideceğini
gösterir ve üç seferden ikisinde

132
00:07:36,720 --> 00:07:39,000
merkez koninin içinde kalır.

133
00:07:39,040 --> 00:07:40,400
1990'da

134
00:07:40,440 --> 00:07:44,920
Ulusal Kasırga Merkezi'nin üç günlük
tahminleri, fırtınanın konumunu ortalama olarak

135
00:07:44,960 --> 00:07:48,720
350 milden fazla ıskalıyordu.

136
00:07:48,760 --> 00:07:53,160
2020'lerin ortasına gelindiğinde
ortalama sapma yaklaşık 100 mile inmişti.

137
00:07:53,200 --> 00:07:55,580
Bu gelişme uydulardan, göz

138
00:07:55,620 --> 00:07:59,180
duvarının tam içinden uçan
kasırga avcısı uçaklardan ve

139
00:07:59,220 --> 00:08:03,620
güçlü süper bilgisayarlarda çalışan
bilgisayar modellerinden geldi.

140
00:08:03,780 --> 00:08:06,260
Tahmin edilmesi hâlâ
zor olan şey, şiddettir.

141
00:08:06,300 --> 00:08:08,527
Çok sıcak suların üzerinde bazı fırtınalar

142
00:08:08,567 --> 00:08:10,860
şaşırtıcı bir hızla
güçlenir; tahmincilerin

143
00:08:10,900 --> 00:08:14,560
hızlı yoğunlaşma dediği bu
süreç, rüzgâr hızının tek

144
00:08:14,600 --> 00:08:19,820
bir gün içinde saatte en az 35 millik
artış göstermesi olarak tanımlanır.

145
00:08:19,860 --> 00:08:23,460
Ekim 2024'te Milton Kasırgası,
Florida'ya doğru ilerlerken

146
00:08:23,500 --> 00:08:26,720
yaklaşık bir gün içinde 1. kategoriden

147
00:08:26,760 --> 00:08:28,820
5. kategoriye çıktı.

148
00:08:30,860 --> 00:08:33,040
Şimdi dünyanın öbür tarafına bakın.

149
00:08:33,080 --> 00:08:38,240
Bu, Şubat 2016'da
Güney Pasifik'teki Winston Siklonu; Fiji'yi,

150
00:08:38,280 --> 00:08:43,140
Güney Yarımküre'de kaydedilmiş en güçlü
fırtınalardan biri olarak vurmasından iki

151
00:08:43,180 --> 00:08:44,560
gün önce.

152
00:08:44,600 --> 00:08:49,180
Aynı ılık suyla ve aynı motorla
çalışıyor, ama spiraline bakın.

153
00:08:49,220 --> 00:08:51,500
Bu, saat yönünde dönüyor.

154
00:08:51,760 --> 00:08:53,900
Kısacası, akılda tutulması
gereken üç şey var.

155
00:08:53,940 --> 00:08:57,366
Birincisi, kasırga, en
az 26,5 °C sıcaklıktaki

156
00:08:57,406 --> 00:09:00,940
ılık deniz suyuyla çalışan
bir ısı makinesidir.

157
00:09:01,580 --> 00:09:04,840
İkincisi, dönüşünü Dünya'nın
dönüşü verir: ekvatorun

158
00:09:04,880 --> 00:09:08,520
kuzeyinde saat yönünün tersine,
güneyinde saat yönünde;

159
00:09:08,560 --> 00:09:12,660
bu yüzden kasırgalar tam
ekvatorda neredeyse hiç oluşmaz.

160
00:09:12,700 --> 00:09:13,420
Ve üçüncüsü,

161
00:09:13,460 --> 00:09:18,220
bir fırtınanın nereye gideceğine dair
tahminler 1990'dan bu yana üç kattan fazla

162
00:09:18,260 --> 00:09:22,180
iyileşti, ancak ne kadar
güçleneceği hâlâ zor kısım.

163
00:09:22,220 --> 00:09:26,520
Bir dahaki sefere uzaydan bir kasırga
gördüğünüzde, dönüş yönüne bakın.

164
00:09:26,560 --> 00:09:30,120
Saat yönünün tersine dönüyorsa
ekvatorun kuzeyindedir,

165
00:09:30,160 --> 00:09:32,940
saat yönünde dönüyorsa güneyindedir.

166
00:09:32,980 --> 00:09:36,560
Ve neyle çalıştığını hatırlayın:
altındaki ılık deniz ve

167
00:09:36,600 --> 00:09:39,660
onu döndüren, hiç durmadan
dönen bir gezegen.

168
00:09:39,700 --> 00:09:42,220
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

169
00:09:42,260 --> 00:09:46,800
Bir sonraki hikâye için abone olun
ve gezegeni her an canlı olarak

170
00:09:46,840 --> 00:09:48,380
EarthWatch 24-7'de izleyin.