WEBVTT

00:00:04.080 --> 00:00:11.080
Bu, Eylül 2003'te Atlantik'teki Isabel
Kasırgası: 5. kategoride bir fırtına, bir

00:00:11.420 --> 00:00:13.980
ülke büyüklüğünde, dönen bir motor.

00:00:14.020 --> 00:00:16.200
Spiral bantlarını takip ederseniz,

00:00:16.240 --> 00:00:18.776
yüzeye yakın rüzgârların
hepsinin aynı yönde,

00:00:18.816 --> 00:00:21.200
saat yönünün tersine döndüğünü görürsünüz.

00:00:21.240 --> 00:00:24.140
Ekvatorun kuzeyindeki
her kasırga böyle döner,

00:00:24.180 --> 00:00:27.000
güneyindekilerin hepsi
ise ters yönde döner.

00:00:27.040 --> 00:00:29.100
Bu düzen bir tesadüf değil.

00:00:29.140 --> 00:00:31.420
Onu gezegenin kendisi yaratıyor.

00:00:31.460 --> 00:00:35.300
Bu derste bir kasırganın
neyle çalıştığını, neden o

00:00:35.340 --> 00:00:39.260
yönde döndüğünü ve gözün içinde
neler olduğunu öğreneceğiz.

00:00:39.300 --> 00:00:42.140
Amerika'yı değiştiren iki fırtınaya
geri döneceğiz ve bir zamanlar

00:00:42.180 --> 00:00:45.552
350 milden fazla sapan
tahminlerin bugün nasıl yalnızca

00:00:45.592 --> 00:00:48.740
yaklaşık 100 millik bir
sapmaya indiğini göreceğiz.

00:00:48.840 --> 00:00:50.900
Yakıtla başlayalım.

00:00:50.940 --> 00:00:54.720
Kasırga bir ısı makinesidir
ve ılık suyla çalışır.

00:00:54.760 --> 00:01:00.120
Deniz yüzeyinin en az 26,5 °C,
yani yaklaşık 80 °F olması gerekir.

00:01:00.160 --> 00:01:04.880
Ve suyun yaklaşık 50 metre derinliğe
kadar bu sıcaklıkta kalması gerekir.

00:01:04.920 --> 00:01:07.721
Bu harita, Ağustos 2005'in
sonlarındaki denizi

00:01:07.761 --> 00:01:10.340
gösteriyor; en sıcak sular kırmızı renkte.

00:01:10.380 --> 00:01:13.520
Bu aynı zamanda mevsimin neden
yaz sonunda zirveye ulaştığını da

00:01:13.560 --> 00:01:17.380
açıklıyor; o zamana kadar okyanus
aylarca Güneş'in ısısını emmiş olur.

00:01:17.420 --> 00:01:19.820
Motor şöyle çalışır.

00:01:19.860 --> 00:01:23.420
Ilık su buharlaşır ve
üzerindeki nemli hava yükselir.

00:01:23.460 --> 00:01:27.400
Hava yükseldikçe içindeki su
buharı yoğuşarak buluta dönüşür

00:01:27.440 --> 00:01:29.260
ve yoğuşma ısı açığa çıkarır.

00:01:29.300 --> 00:01:32.680
Bu ısı havanın daha da
hızlı yükselmesini sağlar,

00:01:32.720 --> 00:01:35.122
bu da denizden daha
fazla nemli hava çeker;

00:01:35.162 --> 00:01:37.580
böylece döngü kendini
beslemeye devam eder.

00:01:37.620 --> 00:01:38.840
Ortalama bir

00:01:38.880 --> 00:01:43.680
kasırga tek bir günde, dünyanın
ürettiği tüm elektriğin 100 katından

00:01:43.720 --> 00:01:46.260
fazla ısı açığa çıkarır.

00:01:48.390 --> 00:01:50.270
Sırada dönüş var.

00:01:50.310 --> 00:01:54.770
Hava, fırtınanın merkezindeki alçak
basınca doğru her yönden hücum eder

00:01:54.810 --> 00:01:58.230
ve hareketsiz duran bir
gezegende doğrudan içeri akardı.

00:01:58.270 --> 00:02:00.170
Ancak Dünya dönüyor

00:02:00.210 --> 00:02:04.310
ve yüzeyi üzerinde uzun bir yol kat eden

00:02:04.350 --> 00:02:08.550
her şey saptırılır: Kuzey Yarımküre'de
sağa, Güney Yarımküre'de sola.

00:02:08.590 --> 00:02:09.950
Nedeni şu.

00:02:09.990 --> 00:02:15.590
Ekvatordaki zemin saatte yaklaşık 1.670
kilometre hızla doğuya taşınırken, kutuplara

00:02:15.630 --> 00:02:18.450
yakın zemin neredeyse hiç hareket etmez.

00:02:18.490 --> 00:02:21.930
Bir kutba doğru akan hava, doğu
yönlü dönüşünü de beraberinde

00:02:21.970 --> 00:02:25.790
taşır ve eksene yaklaştıkça
bu dönüş onu daha da hızlı

00:02:25.830 --> 00:02:29.630
taşır; bu yüzden altındaki zeminin
önüne geçer ve yolu kıvrılır.

00:02:29.670 --> 00:02:32.890
Bu sapmaya Coriolis etkisi denir.

00:02:32.930 --> 00:02:36.690
Sonuç olarak hava merkeze
hiçbir zaman doğrudan ulaşmaz.

00:02:36.730 --> 00:02:41.210
Merkezin etrafında kıvrılır ve tüm
fırtına kendi kendine sarılarak bir

00:02:41.250 --> 00:02:44.750
spirale dönüşür: kuzeyde saat yönünün
tersine, güneyde saat yönünde.

00:02:44.790 --> 00:02:45.990
Bunu öğrendikten sonra,

00:02:46.030 --> 00:02:47.971
bir kasırganın herhangi bir uydu görüntüsü

00:02:48.011 --> 00:02:50.050
size onun hangi yarımkürede
olduğunu söyler.

00:02:50.090 --> 00:02:54.970
Ancak tam ekvatorda
hiçbir yanal sapma yoktur.

00:02:55.010 --> 00:03:00.030
Ekvatorun yaklaşık 5 derece yakınında,
yani her iki yanda yaklaşık 550

00:03:00.070 --> 00:03:01.894
kilometre boyunca, Coriolis
etkisi bir fırtınayı

00:03:01.934 --> 00:03:03.490
döndürmeye başlatamayacak kadar zayıftır.

00:03:03.530 --> 00:03:06.650
Bu yüzden kasırgalar orada neredeyse hiç

00:03:06.690 --> 00:03:10.390
oluşmaz ve bir yarımküreden
diğerine neredeyse hiç geçmez.

00:03:12.340 --> 00:03:14.920
Şimdi bir fırtınanın merkezine bakalım.

00:03:14.960 --> 00:03:19.900
Bu, Ekim 2015'te Meksika kıyıları
açığındaki Patricia Kasırgası.

00:03:19.940 --> 00:03:26.760
Rüzgârları saatte 345 kilometreye,
yani saatte 215 mile ulaştı; bu,

00:03:26.800 --> 00:03:29.620
herhangi bir kasırgada
kaydedilmiş en güçlü rüzgârdı.

00:03:29.660 --> 00:03:33.180
Merkezinde bulutlarda bir delik var: göz.

00:03:33.300 --> 00:03:35.800
İşte Isabel'in gözü, yakından.

00:03:35.840 --> 00:03:40.880
Gözün içinde hava alçalır, bu yüzden
rüzgâr hafiftir ve gökyüzü açılabilir bile.

00:03:40.920 --> 00:03:43.660
Gördüğünüz girdaplar
mezovortekslerdir; gözün kendi

00:03:43.700 --> 00:03:46.540
içinde dönen daha küçük
hava girdaplarıdır.

00:03:46.580 --> 00:03:50.880
Bir kasırganın gözü genellikle 30
ila 60 kilometre genişliğindedir ve

00:03:50.920 --> 00:03:53.400
çevresinde, rüzgârların
en sert estiği, yükselen

00:03:53.440 --> 00:03:57.060
bulutlardan oluşan bir halka
olan göz duvarı yer alır.

00:03:57.100 --> 00:04:01.180
Göz bir kasabanın üzerinden
geçtiğinde rüzgâr aniden

00:04:01.220 --> 00:04:05.080
diner, sonra ters yönden
aynı sertlikte geri gelir.

00:04:05.180 --> 00:04:07.355
Deniz seviyesinde şimdiye kadar ölçülen en

00:04:07.395 --> 00:04:09.840
düşük hava basıncı bir
gözün içinde kaydedildi.

00:04:09.880 --> 00:04:16.880
1979'da batı Pasifik'teki Tip Tayfunu
870 milibara kadar düştü.

00:04:17.440 --> 00:04:20.929
Tip, yaklaşık 2.200
kilometrelik genişliğiyle

00:04:20.969 --> 00:04:24.340
kayıtlardaki en büyük
tropikal siklondu da.

00:04:24.380 --> 00:04:26.265
Kuzey Amerika'nın üzerine yerleştirilse,

00:04:26.305 --> 00:04:29.280
Amerika Birleşik Devletleri'nin
genişliğinin yarısını kaplardı.

00:04:31.340 --> 00:04:33.840
Fırtınalara neden isim verilir ki?

00:04:33.880 --> 00:04:37.000
Tahminciler çoğu zaman
aynı anda birkaç fırtınayı

00:04:37.040 --> 00:04:40.620
takip ediyordu ve uzun tarifler
telsizde kolayca karıştırılıyordu.

00:04:40.660 --> 00:04:43.104
Atlantik fırtınalarına ilk kez 1950'de,

00:04:43.144 --> 00:04:46.300
dönemin telsiz alfabesi
kullanılarak isim verildi:

00:04:46.340 --> 00:04:49.120
Able, Baker, Charlie.

00:04:49.160 --> 00:04:52.533
Kadın isimleri 1953'te
kullanılmaya başlandı,

00:04:52.573 --> 00:04:55.980
erkek isimleri ise
1979'da listelere eklendi.

00:04:56.380 --> 00:05:00.380
Aynı anda birkaç fırtına etkin olduğunda
isimler gerçekten fark yaratır.

00:05:00.420 --> 00:05:03.140
14 Eylül 2020'de

00:05:03.180 --> 00:05:07.540
Atlantik'te aynı anda beş tropikal
siklon dönüyordu; bu, daha

00:05:07.580 --> 00:05:11.340
önce yalnızca bir kez, 1971'de görülmüştü.

00:05:11.380 --> 00:05:16.840
Dünya Meteoroloji Örgütü, Atlantik için
sırayla kullanılan altı isim listesi tutar;

00:05:16.880 --> 00:05:21.460
böylece her isim altı
yılda bir yeniden gelir.

00:05:21.500 --> 00:05:24.145
İstisna, ismi kalıcı
olarak listeden çıkarılacak

00:05:24.185 --> 00:05:26.900
kadar ölümcül ya da
maliyetli olan fırtınalardır;

00:05:26.940 --> 00:05:31.140
Katrina, Maria, Ian ve
Helene'de olduğu gibi.

00:05:33.000 --> 00:05:37.700
Bu iki fırtınadan ilki
8 Eylül 1900'de vurdu.

00:05:37.740 --> 00:05:41.880
Teksas'taki Galveston, o zamanlar eyaletin
en zengin şehirlerinden biriydi ve en

00:05:41.920 --> 00:05:44.285
yüksek noktası denizden 9 fitten daha az

00:05:44.325 --> 00:05:47.300
yükseklikte olan bir kum
adası üzerine kurulmuştu.

00:05:47.340 --> 00:05:51.920
Ne uydu ne de radar vardı,
denizdeki gemilerde telsiz yoktu; bu

00:05:51.960 --> 00:05:53.524
yüzden kimse fırtınanın açıkta,

00:05:53.564 --> 00:05:56.300
Meksika Körfezi'nde ne kadar
güçlendiğini göremiyordu.

00:05:56.440 --> 00:06:00.800
Deniz 15 fitten fazla yükseldi
ve neredeyse tüm adayı süpürdü.

00:06:00.840 --> 00:06:04.380
Sabaha kadar en az 8.000 kişi ölmüştü

00:06:04.420 --> 00:06:09.080
ve bu, Amerikan tarihindeki en
ölümcül doğal afet olmayı sürdürüyor.

00:06:09.120 --> 00:06:11.728
Galveston, 17 fit yüksekliğinde
bir deniz duvarının

00:06:11.768 --> 00:06:14.540
arkasında yeniden inşa edildi
ve ardından şehrin büyük

00:06:14.580 --> 00:06:17.200
bölümü, ev ev, krikolarla yükseltildi.

00:06:17.380 --> 00:06:20.100
Yüz beş yıl sonra Katrina geldi.

00:06:20.140 --> 00:06:25.660
28 Ağustos 2005'te Katrina, Meksika Körfezi'nin
ortasında, saatte 175 millik

00:06:25.700 --> 00:06:29.780
rüzgârlarla 5. kategoride bir fırtınaydı.

00:06:29.820 --> 00:06:32.940
Louisiana'dan Florida'ya kadar
tüm kıyı onun yolu üzerindeydi.

00:06:32.980 --> 00:06:36.241
Katrina ertesi sabah, o
zamana kadar zayıflamış

00:06:36.281 --> 00:06:39.640
olarak, 3. kategoride
Louisiana'da karaya çıktı.

00:06:39.680 --> 00:06:43.840
Ancak New Orleans'ın büyük bölümü setlerin
arkasında, deniz seviyesinin altında yer

00:06:43.880 --> 00:06:46.580
alır ve fırtına kabarması
yükseldikçe setler

00:06:46.620 --> 00:06:49.280
ve sel duvarları yaklaşık
50 noktada çöktü.

00:06:49.320 --> 00:06:50.880
Şehrin yüzde sekseni sular altında kaldı.

00:06:50.920 --> 00:06:57.920
Toplamda 1.400'e yakın kişi öldü
ve hasar 125 milyar dolara ulaştı.

00:06:58.540 --> 00:07:01.660
O suyun çoğu gökten yağmadı.

00:07:01.700 --> 00:07:06.060
Sel duvarları çöktüğünde göl ve
kanallardan içeri hücum etti.

00:07:06.100 --> 00:07:12.000
O zamandan beri şehir, 14,5 milyar
dolarlık bir set, kapak ve pompa

00:07:12.040 --> 00:07:13.380
sistemiyle çevrildi; bu,

00:07:13.420 --> 00:07:15.440
ABD Kara Kuvvetleri Mühendisler
Birliği'nin şimdiye kadar

00:07:15.480 --> 00:07:18.720
inşa ettiği en büyük
bayındırlık projelerinden biri.

00:07:19.900 --> 00:07:22.544
Modern tahminciler bu
fırtınaların geldiğini,

00:07:22.584 --> 00:07:25.600
Galveston'da herkesin
görebileceğinden çok daha iyi

00:07:25.640 --> 00:07:26.600
görebiliyor.

00:07:26.640 --> 00:07:29.840
Artık her tahmin, bunun gibi
bir koniyle birlikte gelir.

00:07:29.880 --> 00:07:32.460
Koni, fırtınanın büyüklüğünü göstermez.

00:07:32.500 --> 00:07:36.680
Merkezin muhtemelen nereye gideceğini
gösterir ve üç seferden ikisinde

00:07:36.720 --> 00:07:39.000
merkez koninin içinde kalır.

00:07:39.040 --> 00:07:40.400
1990'da

00:07:40.440 --> 00:07:44.920
Ulusal Kasırga Merkezi'nin üç günlük
tahminleri, fırtınanın konumunu ortalama olarak

00:07:44.960 --> 00:07:48.720
350 milden fazla ıskalıyordu.

00:07:48.760 --> 00:07:53.160
2020'lerin ortasına gelindiğinde
ortalama sapma yaklaşık 100 mile inmişti.

00:07:53.200 --> 00:07:55.580
Bu gelişme uydulardan, göz

00:07:55.620 --> 00:07:59.180
duvarının tam içinden uçan
kasırga avcısı uçaklardan ve

00:07:59.220 --> 00:08:03.620
güçlü süper bilgisayarlarda çalışan
bilgisayar modellerinden geldi.

00:08:03.780 --> 00:08:06.260
Tahmin edilmesi hâlâ
zor olan şey, şiddettir.

00:08:06.300 --> 00:08:08.527
Çok sıcak suların üzerinde bazı fırtınalar

00:08:08.567 --> 00:08:10.860
şaşırtıcı bir hızla
güçlenir; tahmincilerin

00:08:10.900 --> 00:08:14.560
hızlı yoğunlaşma dediği bu
süreç, rüzgâr hızının tek

00:08:14.600 --> 00:08:19.820
bir gün içinde saatte en az 35 millik
artış göstermesi olarak tanımlanır.

00:08:19.860 --> 00:08:23.460
Ekim 2024'te Milton Kasırgası,
Florida'ya doğru ilerlerken

00:08:23.500 --> 00:08:26.720
yaklaşık bir gün içinde 1. kategoriden

00:08:26.760 --> 00:08:28.820
5. kategoriye çıktı.

00:08:30.860 --> 00:08:33.040
Şimdi dünyanın öbür tarafına bakın.

00:08:33.080 --> 00:08:38.240
Bu, Şubat 2016'da
Güney Pasifik'teki Winston Siklonu; Fiji'yi,

00:08:38.280 --> 00:08:43.140
Güney Yarımküre'de kaydedilmiş en güçlü
fırtınalardan biri olarak vurmasından iki

00:08:43.180 --> 00:08:44.560
gün önce.

00:08:44.600 --> 00:08:49.180
Aynı ılık suyla ve aynı motorla
çalışıyor, ama spiraline bakın.

00:08:49.220 --> 00:08:51.500
Bu, saat yönünde dönüyor.

00:08:51.760 --> 00:08:53.900
Kısacası, akılda tutulması
gereken üç şey var.

00:08:53.940 --> 00:08:57.366
Birincisi, kasırga, en
az 26,5 °C sıcaklıktaki

00:08:57.406 --> 00:09:00.940
ılık deniz suyuyla çalışan
bir ısı makinesidir.

00:09:01.580 --> 00:09:04.840
İkincisi, dönüşünü Dünya'nın
dönüşü verir: ekvatorun

00:09:04.880 --> 00:09:08.520
kuzeyinde saat yönünün tersine,
güneyinde saat yönünde;

00:09:08.560 --> 00:09:12.660
bu yüzden kasırgalar tam
ekvatorda neredeyse hiç oluşmaz.

00:09:12.700 --> 00:09:13.420
Ve üçüncüsü,

00:09:13.460 --> 00:09:18.220
bir fırtınanın nereye gideceğine dair
tahminler 1990'dan bu yana üç kattan fazla

00:09:18.260 --> 00:09:22.180
iyileşti, ancak ne kadar
güçleneceği hâlâ zor kısım.

00:09:22.220 --> 00:09:26.520
Bir dahaki sefere uzaydan bir kasırga
gördüğünüzde, dönüş yönüne bakın.

00:09:26.560 --> 00:09:30.120
Saat yönünün tersine dönüyorsa
ekvatorun kuzeyindedir,

00:09:30.160 --> 00:09:32.940
saat yönünde dönüyorsa güneyindedir.

00:09:32.980 --> 00:09:36.560
Ve neyle çalıştığını hatırlayın:
altındaki ılık deniz ve

00:09:36.600 --> 00:09:39.660
onu döndüren, hiç durmadan
dönen bir gezegen.

00:09:39.700 --> 00:09:42.220
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

00:09:42.260 --> 00:09:46.800
Bir sonraki hikâye için abone olun
ve gezegeni her an canlı olarak

00:09:46.840 --> 00:09:48.380
EarthWatch 24-7'de izleyin.