1
00:00:04,110 --> 00:00:08,170
San Francisco, ngày 17
tháng Mười năm 1989.

2
00:00:08,210 --> 00:00:10,750
Hơn 60.000 người hâm mộ đã

3
00:00:10,790 --> 00:00:12,970
lấp kín sân Candlestick Park
để xem trận thứ

4
00:00:13,010 --> 00:00:17,750
ba của World Series, giữa
San Francisco Giants và Oakland A's.

5
00:00:17,790 --> 00:00:22,070
Lúc năm giờ bốn phút, chương
trình truyền hình vừa mới bắt đầu.

6
00:00:22,110 --> 00:00:25,510
Rồi sân vận động bắt đầu rung
chuyển, và hình ảnh trực tiếp,

7
00:00:25,550 --> 00:00:29,310
đang được phát tới hàng triệu
khán giả, bị nhiễu rồi mất hẳn.

8
00:00:29,350 --> 00:00:32,650
Đây là câu chuyện về trận
động đất Loma Prieta.

9
00:00:32,690 --> 00:00:36,150
Chúng ta sẽ tìm hiểu đứt gãy gây ra nó,
những lời cảnh báo đã có từ trước, và

10
00:00:36,190 --> 00:00:39,730
cách cả một vùng đã tái thiết
dựa trên những bài học của nó.

11
00:00:41,850 --> 00:00:45,930
California nằm trên ranh
giới giữa hai mảng kiến tạo.

12
00:00:45,970 --> 00:00:49,730
Mảng Thái Bình Dương đang trượt mài qua
mảng Bắc Mỹ theo hướng tây bắc, với tốc

13
00:00:49,770 --> 00:00:52,290
độ khoảng 2 inch mỗi năm.

14
00:00:52,390 --> 00:00:56,110
Một phần lớn chuyển động
đó diễn ra dọc theo đứt

15
00:00:56,150 --> 00:01:00,510
gãy San Andreas, chạy dài
hơn 700 dặm qua California.

16
00:01:00,550 --> 00:01:04,130
Quanh vịnh San Francisco,
nó tách thành một họ đứt

17
00:01:04,170 --> 00:01:08,470
gãy, trong đó có San Andreas,
Hayward và Calaveras.

18
00:01:08,710 --> 00:01:12,350
Trên phần lớn chiều dài của chúng,
những đứt gãy này không trượt êm.

19
00:01:12,390 --> 00:01:14,634
Chúng khóa chặt vào nhau,
đá xung quanh bị uốn

20
00:01:14,674 --> 00:01:16,830
cong trong nhiều thập
kỷ, thậm chí nhiều thế

21
00:01:16,870 --> 00:01:20,850
kỷ, rồi sức căng tích tụ
được giải phóng cùng một lúc.

22
00:01:22,900 --> 00:01:27,460
San Francisco đã nhận bài học
đắt giá đó vào ngày 18 tháng Tư

23
00:01:27,500 --> 00:01:30,584
năm 1906, khi một trận
động đất độ lớn 7,9 xé

24
00:01:30,624 --> 00:01:33,600
toạc đứt gãy San Andreas
trên chiều dài gần

25
00:01:33,640 --> 00:01:35,020
300 dặm.

26
00:01:35,260 --> 00:01:37,554
Đường ống khí đốt và
ống dẫn nước chính bị vỡ

27
00:01:37,594 --> 00:01:40,000
đã biến cơn rung lắc
thành một cơn bão lửa cháy

28
00:01:40,040 --> 00:01:41,240
suốt nhiều ngày.

29
00:01:41,280 --> 00:01:46,900
Khoảng 28.000 tòa nhà bị phá hủy,
và hơn 3.000 người thiệt mạng.

30
00:01:47,120 --> 00:01:48,400
Ở phía bắc thành phố,

31
00:01:48,440 --> 00:01:52,360
những con đường và hàng rào cắt ngang đứt
gãy bị xé toạc và xô lệch sang một bên.

32
00:01:52,400 --> 00:01:54,740
Gần thị trấn Olema, mặt

33
00:01:54,780 --> 00:01:59,780
đất ở một bên đứt gãy đã dịch chuyển
khoảng 21 feet so với bên kia.

34
00:01:59,860 --> 00:02:02,740
Một nhà khoa học tên là
Harry Fielding Reid đã nghiên

35
00:02:02,780 --> 00:02:04,900
cứu những số đo đó và tìm ra lý

36
00:02:04,940 --> 00:02:06,200
do động đất xảy ra.

37
00:02:06,240 --> 00:02:10,580
Đá ở hai bên một đứt gãy bị khóa
uốn cong từ từ, tích trữ năng lượng,

38
00:02:10,620 --> 00:02:14,780
cho đến khi đứt gãy đột ngột trượt
đi và đá bật trở lại hình dạng cũ.

39
00:02:14,820 --> 00:02:17,623
Ông gọi hiện tượng này là
sự bật đàn hồi, và đến nay

40
00:02:17,663 --> 00:02:20,480
các nhà địa chất vẫn dùng
nó để giải thích động đất.

41
00:02:20,520 --> 00:02:22,964
Thành phố được xây dựng lại nhanh chóng,

42
00:02:23,004 --> 00:02:26,020
và năm 1915 đã ăn mừng
bằng một hội chợ thế giới.

43
00:02:26,060 --> 00:02:28,000
Để lấy chỗ cho khu hội chợ,

44
00:02:28,040 --> 00:02:32,220
một vũng nhỏ dọc bờ phía bắc đã được
lấp bằng cát bơm lên từ vịnh, cùng

45
00:02:32,260 --> 00:02:34,180
với một ít mảnh vụn.

46
00:02:34,220 --> 00:02:38,540
Vùng đất mới đó sau này trở thành
một khu dân cư gọi là khu Marina.

47
00:02:40,690 --> 00:02:42,370
Đến thập niên

48
00:02:42,410 --> 00:02:44,608
1980, các nhà khoa học đã
ước tính những đoạn nào

49
00:02:44,648 --> 00:02:46,850
của San Andreas có khả
năng đứt gãy tiếp theo cao

50
00:02:46,890 --> 00:02:47,310
nhất.

51
00:02:47,350 --> 00:02:52,170
Một trong những đoạn được họ lưu ý nằm
ở phần phía nam dãy núi Santa Cruz,

52
00:02:52,210 --> 00:02:54,070
phía nam San Francisco.

53
00:02:54,130 --> 00:02:55,910
Năm 1988,

54
00:02:55,950 --> 00:02:58,792
một hội đồng chuyên gia
động đất quốc gia đánh

55
00:02:58,832 --> 00:03:01,510
giá đoạn đó có 30% khả
năng xảy ra một trận

56
00:03:01,550 --> 00:03:04,230
động đất lớn trong vòng 30 năm.

57
00:03:04,270 --> 00:03:07,050
Trận động đất ập đến ngay năm sau.

58
00:03:10,080 --> 00:03:12,020
Lúc năm giờ bốn phút, đứt

59
00:03:12,060 --> 00:03:15,900
gãy vỡ ra ở độ sâu khoảng 11
dặm bên dưới dãy núi Santa Cruz,

60
00:03:15,940 --> 00:03:17,740
gần đỉnh Loma Prieta.

61
00:03:17,780 --> 00:03:21,360
Trận động đất có độ lớn 6,9.

62
00:03:21,400 --> 00:03:25,220
Cơn rung lắc mạnh nhất chỉ
kéo dài khoảng 15 giây, và

63
00:03:25,260 --> 00:03:27,660
vết đứt gãy chưa bao giờ lên tới mặt đất.

64
00:03:27,700 --> 00:03:31,020
Tuy nhiên, sóng địa chấn của
nó lan ra khắp cả vùng, và

65
00:03:31,060 --> 00:03:35,100
ở một số nơi, chính nền
đất đã làm chúng mạnh thêm.

66
00:03:35,280 --> 00:03:36,860
Gần tâm chấn, những tòa

67
00:03:36,900 --> 00:03:39,360
nhà gạch cũ trên khu phố
mua sắm Pacific Garden Mall

68
00:03:39,400 --> 00:03:41,680
ở Santa Cruz đổ sập xuống đường,

69
00:03:41,720 --> 00:03:43,360
và ba người đã thiệt mạng ở đó.

70
00:03:43,400 --> 00:03:49,360
Cách đó khoảng 60 dặm, ở khu Marina,
cơn rung lắc đã biến nền đất tơi xốp, ẩm

71
00:03:49,400 --> 00:03:52,680
ướt bên dưới các ngôi nhà
gần như thành chất lỏng.

72
00:03:52,720 --> 00:03:55,240
Các tòa nhà bị lún
xuống, và một số bị sập.

73
00:03:55,480 --> 00:03:56,280
Thực chất, chính

74
00:03:56,320 --> 00:04:00,480
vùng đất được tạo ra cho lễ ăn mừng sự
hồi sinh của thành phố đã góp phần làm sập

75
00:04:00,520 --> 00:04:03,700
các tòa nhà, 74 năm sau hội chợ.

76
00:04:03,740 --> 00:04:06,313
Các đường ống khí đốt
bị vỡ, một đám cháy lớn

77
00:04:06,353 --> 00:04:09,000
bùng phát, ít nhất ba
người chết ở khu Marina,

78
00:04:09,040 --> 00:04:10,420
và bảy tòa nhà bị sập.

79
00:04:10,460 --> 00:04:14,380
Khu Marina không phải là
nơi duy nhất gặp nguy hiểm.

80
00:04:14,420 --> 00:04:18,260
Khắp quanh vịnh, các tòa nhà và
con đường nằm trên bùn mềm và đất

81
00:04:18,300 --> 00:04:22,760
lấp, và trong nền đất mềm, sóng
địa chấn chậm lại và lớn hơn,

82
00:04:22,800 --> 00:04:25,120
giống như thạch rung lắc trong bát.

83
00:04:25,160 --> 00:04:29,400
Những nơi đó rung lắc mạnh gấp hai
đến bốn lần so với nền đá cứng gần đó.

84
00:04:29,440 --> 00:04:31,040
Trên cầu Bay Bridge,

85
00:04:31,080 --> 00:04:35,660
một đoạn dài 50 feet của tầng trên
bị bung ra và rơi xuống tầng dưới.

86
00:04:35,700 --> 00:04:39,140
Một người thiệt mạng, và cây cầu
bị đóng cửa khoảng một tháng.

87
00:04:39,180 --> 00:04:42,540
Thảm họa tồi tệ nhất xảy ra ở Oakland.

88
00:04:42,580 --> 00:04:45,640
Cầu cạn Cypress Street là một
xa lộ hai tầng, và tầng trên

89
00:04:45,680 --> 00:04:48,380
của nó đã sập xuống tầng
dưới, đè lên những chiếc

90
00:04:48,420 --> 00:04:50,300
xe đang trong giờ tan tầm buổi tối.

91
00:04:50,340 --> 00:04:53,340
Bốn mươi mốt người đã chết ở đó.

92
00:04:53,560 --> 00:04:56,000
Tối hôm đó, giao thông thưa hơn thường lệ

93
00:04:56,040 --> 00:04:59,660
vì nhiều người đã về nhà sớm để
xem World Series, và các chuyên

94
00:04:59,700 --> 00:05:04,560
gia tin rằng điều đó đã giúp số
người chết không cao hơn nhiều.

95
00:05:04,700 --> 00:05:07,200
Lực lượng cứu hộ tìm kiếm trong
đống đổ nát suốt nhiều ngày.

96
00:05:07,240 --> 00:05:09,504
Gần bốn ngày sau trận
động đất, họ tìm thấy một

97
00:05:09,544 --> 00:05:11,720
người đàn ông vẫn còn
sống trong xe của mình,

98
00:05:11,760 --> 00:05:13,480
bên dưới tầng cầu bị sập.

99
00:05:13,520 --> 00:05:16,569
Ông sống sót qua cuộc giải
cứu, nhưng qua đời khoảng

100
00:05:16,609 --> 00:05:19,500
một tháng sau đó, nâng số
người chết ở đó lên 42.

101
00:05:21,560 --> 00:05:26,660
Tổng cộng, 63 người chết và
hơn 3.700 người bị thương.

102
00:05:26,700 --> 00:05:31,960
Hơn 18.000 ngôi nhà bị hư hại, khoảng
12.000 người mất nhà cửa, và thiệt

103
00:05:32,000 --> 00:05:35,440
hại lên tới khoảng 6 tỷ đô la.

104
00:05:35,740 --> 00:05:40,920
Tại sân Candlestick Park, sân vận động vẫn
đứng vững, và người hâm mộ ra về an toàn.

105
00:05:40,960 --> 00:05:43,169
World Series được tiếp
tục mười ngày sau đó,

106
00:05:43,209 --> 00:05:45,880
và đội A's đã thắng tuyệt
đối mà không thua trận nào.

107
00:05:47,750 --> 00:05:50,630
Trận động đất cũng đã định
hình lại San Francisco.

108
00:05:50,670 --> 00:05:55,690
Xa lộ Embarcadero bị hư hại, một bức
tường bê tông dọc khu bờ nước, đã bị

109
00:05:55,730 --> 00:06:01,590
dỡ bỏ vào năm 1991, và khu bờ nước
của thành phố lại mở ra hướng về vịnh.

110
00:06:01,630 --> 00:06:05,010
Nửa phía đông của cầu Bay Bridge
được thay thế hoàn toàn.

111
00:06:05,050 --> 00:06:10,030
Nhịp cầu mới, được xây để chịu được một
trận động đất lớn, khánh thành năm 2013,

112
00:06:10,070 --> 00:06:13,810
với chi phí khoảng 6,4 tỷ đô la.

113
00:06:14,450 --> 00:06:16,110
Trên khắp California, các kỹ

114
00:06:16,150 --> 00:06:20,610
sư đã quay lại những xa lộ và cây cầu được
xây trước khi có quy chuẩn xây dựng hiện

115
00:06:20,650 --> 00:06:25,910
đại, bọc thép quanh các cột bê tông cũ
và liên kết các nhịp cầu lại với nhau.

116
00:06:26,150 --> 00:06:28,667
Các nhà khoa học cũng
đã xây dựng một hệ thống

117
00:06:28,707 --> 00:06:31,130
cảnh báo sớm động đất,
gọi là ShakeAlert, hệ

118
00:06:31,170 --> 00:06:32,710
thống này phát hiện những sóng

119
00:06:32,750 --> 00:06:36,610
đầu tiên, nhanh hơn, và gửi cảnh báo
trước khi cơn rung lắc mạnh ập tới.

120
00:06:36,650 --> 00:06:40,750
Vào dịp kỷ niệm lần thứ ba
mươi của trận Loma Prieta,

121
00:06:40,790 --> 00:06:44,330
năm 2019, California bắt đầu gửi
các cảnh báo đó tới điện thoại.

122
00:06:46,360 --> 00:06:48,440
Các mảng kiến tạo vẫn
chưa ngừng chuyển động.

123
00:06:48,480 --> 00:06:53,060
Nhiều nhà khoa học cho rằng đứt gãy Hayward
là đứt gãy nguy hiểm nhất trong vùng.

124
00:06:53,100 --> 00:06:56,820
Nó chạy ngay bên dưới các thành phố
ở phía đông vịnh, và lần đứt gãy

125
00:06:56,860 --> 00:06:59,400
gần nhất là vào năm 1868.

126
00:06:59,440 --> 00:07:03,060
Bạn thực sự có thể nhìn thấy
đứt gãy Hayward chuyển động.

127
00:07:03,100 --> 00:07:07,380
Một số đoạn của nó trườn đi liên tục,
khoảng một phần năm inch mỗi năm.

128
00:07:07,420 --> 00:07:09,895
Ở trung tâm Hayward,
những bờ lề đường cũ cắt

129
00:07:09,935 --> 00:07:12,260
ngang đứt gãy đã bị uốn cong sang một bên,

130
00:07:12,300 --> 00:07:14,700
từng chút một, qua nhiều thập kỷ.

131
00:07:14,900 --> 00:07:18,360
Trận động đất lớn gần nhất của nó, vào

132
00:07:18,400 --> 00:07:20,855
năm 1868, đã tàn phá
hoặc làm hư hại nặng gần

133
00:07:20,895 --> 00:07:23,200
như mọi tòa nhà ở Hayward và làm khoảng 30

134
00:07:23,240 --> 00:07:23,620
người chết.

135
00:07:23,660 --> 00:07:26,860
Cho đến năm 1906, đó
chính là trận động đất mà

136
00:07:26,900 --> 00:07:29,920
người ta gọi là đại
động đất San Francisco.

137
00:07:30,200 --> 00:07:33,263
Cục Khảo sát Địa chất
Hoa Kỳ ước tính khả năng

138
00:07:33,303 --> 00:07:36,460
xảy ra ít nhất một trận
động đất độ lớn 6,7 trở

139
00:07:36,500 --> 00:07:43,040
lên ở vùng vịnh San Francisco, trong giai
đoạn từ năm 2014 đến năm 2043, là 72%.

140
00:07:43,080 --> 00:07:48,140
Đó là lý do mỗi tháng Mười,
vào khoảng dịp kỷ niệm trận

141
00:07:48,180 --> 00:07:50,720
Loma Prieta, hàng triệu người
tham gia diễn tập Great ShakeOut.

142
00:07:50,760 --> 00:07:53,583
Cuộc diễn tập có ba bước
đơn giản: hạ người xuống,

143
00:07:53,623 --> 00:07:56,180
chống tay và đầu gối,
che đầu và cổ, nấp dưới

144
00:07:56,220 --> 00:08:01,260
một chiếc bàn chắc chắn nếu có bàn ở gần,
và bám chặt cho đến khi hết rung lắc.

145
00:08:01,540 --> 00:08:03,700
Vậy, có ba điều cần ghi nhớ.

146
00:08:03,740 --> 00:08:07,160
Thứ nhất, Loma Prieta là một trận động đất

147
00:08:07,200 --> 00:08:09,960
độ lớn 6,9 trên hệ thống
đứt gãy San Andreas, và

148
00:08:10,000 --> 00:08:14,420
cơn rung lắc mạnh nhất của nó
chỉ kéo dài khoảng 15 giây.

149
00:08:14,460 --> 00:08:17,740
Thứ hai, phần lớn thiệt
hại nặng nề nhất xảy ra ở

150
00:08:17,780 --> 00:08:22,120
xa đứt gãy, tại những nơi như
khu Marina và xa lộ Cypress.

151
00:08:22,160 --> 00:08:26,160
Ở những nơi đó, bùn mềm và đất lấp đã làm
cơn rung lắc mạnh gấp hai đến bốn lần.

152
00:08:26,200 --> 00:08:29,020
Và thứ ba, vùng vịnh
San Francisco vẫn chưa yên: khả

153
00:08:29,060 --> 00:08:33,820
năng xảy ra một trận động đất khác độ
lớn 6,7 trở lên ở đó, trong giai đoạn

154
00:08:33,860 --> 00:08:37,980
từ năm 2014 đến năm 2043, là 72%.

155
00:08:38,740 --> 00:08:40,518
Loma Prieta không phải là
trận đại động đất mà mọi

156
00:08:40,558 --> 00:08:42,260
người vẫn chờ đợi, nhưng
nó là một lời nhắc nhở.

157
00:08:42,300 --> 00:08:46,700
Các mảng bên dưới vịnh vẫn dịch
chuyển khoảng 1,6 inch mỗi năm, và

158
00:08:46,740 --> 00:08:49,500
các đứt gãy đang tích tụ sức căng đó.

159
00:08:49,540 --> 00:08:52,040
Cảm ơn bạn đã xem Earth Explained.

160
00:08:52,080 --> 00:08:56,620
Hãy đăng ký kênh để xem câu chuyện tiếp
theo, và theo dõi hành tinh trực tiếp, mọi

161
00:08:56,660 --> 00:08:58,430
lúc, trên EarthWatch 24-7.