1
00:00:04,080 --> 00:00:06,220
Pasifik Okyanusu'na uzaydan bakın;

2
00:00:06,260 --> 00:00:10,140
neredeyse tüm havzanın çevresinde
bir çizgi izleyebilirsiniz.

3
00:00:10,180 --> 00:00:12,467
Bu çizgi Alaska'dan
aşağı inerek Japonya ve

4
00:00:12,507 --> 00:00:15,020
Filipinler'den geçer,
Yeni Zelanda'nın yanından

5
00:00:15,060 --> 00:00:19,560
geçer ve Şili, Meksika ve Pasifik Kuzeybatısı
kıyılarından yeniden yukarı çıkar.

6
00:00:19,600 --> 00:00:24,300
Hep birlikte yaklaşık 40.000 kilometre
uzunluğunda bir at nalı oluştururlar.

7
00:00:24,340 --> 00:00:28,380
Bu çizgi boyunca dünyadaki
aktif yanardağların çoğu, yaygın

8
00:00:28,420 --> 00:00:33,840
tahminlere göre yaklaşık dörtte üçü,
ve depremlerinin kabaca %90'ı yer alır.

9
00:00:33,880 --> 00:00:36,500
Jeologlar buna Ateş Çemberi der.

10
00:00:36,600 --> 00:00:41,220
Bu bölümde Çember'in neden var olduğunu
ve neler yaptığını öğreneceğiz.

11
00:00:41,260 --> 00:00:45,220
Çember üzerinde meydana gelen, şimdiye
kadar ölçülmüş en büyük depreme

12
00:00:45,260 --> 00:00:48,360
ve tüm gezegeni soğutan
patlamaya bakacağız.

13
00:00:48,400 --> 00:00:51,212
Ardından, Çember'in şimdilik
sessiz ama işi bitmekten

14
00:00:51,252 --> 00:00:53,600
çok uzak olan bir
kesimini ziyaret edeceğiz.

15
00:00:55,520 --> 00:00:57,980
Açıklama levha tektoniğiyle başlıyor.

16
00:00:58,020 --> 00:01:02,940
Pasifik'in tabanı büyük ölçüde tek bir
dev kaya kütlesinden, Pasifik levhasından

17
00:01:02,980 --> 00:01:07,560
oluşur; kenarlarında Nazca, Cocos,
Juan de Fuca ve Filipin Denizi

18
00:01:07,600 --> 00:01:10,140
levhaları gibi daha
küçük levhalar bulunur.

19
00:01:10,180 --> 00:01:13,500
Neredeyse hepsinin üstü,
büyük ölçüde bazalt adı

20
00:01:13,540 --> 00:01:17,180
verilen koyu renkli bir
volkanik kayadan oluşan okyanus

21
00:01:17,220 --> 00:01:20,140
kabuğuyla kaplıdır; bazalt,
kıtaların kayasından daha yoğundur.

22
00:01:20,320 --> 00:01:22,760
Yoğun bir okyanus
levhası bir kıtayla ya da

23
00:01:22,800 --> 00:01:25,280
daha genç ve daha hafif bir

24
00:01:25,320 --> 00:01:27,376
okyanus levhasıyla karşılaştığında bükülür

25
00:01:27,416 --> 00:01:29,480
ve onun altına kayarak mantoya geri döner.

26
00:01:29,520 --> 00:01:32,420
Jeologlar bu sürece dalma-batma der.

27
00:01:32,460 --> 00:01:34,940
Örneğin Şili kıyıları açığında Nazca

28
00:01:34,980 --> 00:01:40,400
levhası, yılda yaklaşık 7 santimetre
hızla Güney Amerika'nın altına batıyor.

29
00:01:40,440 --> 00:01:42,811
Bir levhanın aşağı
büküldüğü yerde deniz tabanı

30
00:01:42,851 --> 00:01:44,980
çökerek uzun ve derin bir çukur oluşturur.

31
00:01:45,020 --> 00:01:50,420
Dünya'daki en derin su, Mariana Çukuru'nda
yaklaşık 11 kilometre derinliktedir ve

32
00:01:50,460 --> 00:01:52,780
tam olarak bu şekilde oluşmuştur.

33
00:01:52,820 --> 00:01:57,120
Bu anlamda Ateş Çemberi aslında
bir çukurlar çemberidir.

34
00:01:57,420 --> 00:01:59,440
Ateş sudan gelir.

35
00:01:59,480 --> 00:02:01,645
Batan levha, minerallerine
bağlı halde deniz

36
00:02:01,685 --> 00:02:03,760
suyunu da kendisiyle birlikte aşağı taşır.

37
00:02:03,800 --> 00:02:09,120
Yaklaşık 100 kilometre derinlikte bu
su yukarıdaki sıcak kayaya salınır

38
00:02:09,160 --> 00:02:11,720
ve kayanın erime noktasını düşürür.

39
00:02:11,760 --> 00:02:14,880
Kayanın bir kısmı erir,
erimiş kaya yükselir

40
00:02:14,920 --> 00:02:20,540
ve çukurun yaklaşık 100 ila 300 kilometre
gerisinde bir yanardağ zinciri oluşur.

41
00:02:20,740 --> 00:02:25,340
Çember'in her yayı aynı süreçle
oluşur: açıkta, okyanus tabanının

42
00:02:25,380 --> 00:02:29,520
aşağı indiği bir çukur ve
onun gerisinde, erimiş kayanın

43
00:02:29,560 --> 00:02:32,080
yüzeye ulaştığı bir yanardağ hattı.

44
00:02:32,120 --> 00:02:34,460
Bu ikisinin arasında depremler yaygındır,

45
00:02:34,500 --> 00:02:38,220
çünkü iki levha birbirinin
yanından düzgünce kaymaz.

46
00:02:38,260 --> 00:02:41,760
Birbirlerine kilitlenir, on yıllar ya da
yüzyıllar boyunca gerilim biriktirir ve

47
00:02:41,800 --> 00:02:44,180
sonra bir anda kayarlar.

48
00:02:44,260 --> 00:02:46,940
En bilinen istisna Kaliforniya'dır.

49
00:02:46,980 --> 00:02:50,400
Kaliforniya Körfezi'nden kuzeyde
Mendocino Burnu'na kadar levhalar,

50
00:02:50,440 --> 00:02:55,440
birinin diğerinin altına batması
yerine, San Andreas fay sistemi üzerinde

51
00:02:55,480 --> 00:02:57,840
birbirinin yanından yatay olarak kayar.

52
00:02:57,880 --> 00:03:02,960
Bu yüzden kıyının bu kesiminde büyük
depremler olur, ama volkanik yay yoktur.

53
00:03:03,000 --> 00:03:05,269
Mendocino Burnu'nun kuzeyinde dalma-batma

54
00:03:05,309 --> 00:03:07,980
yeniden başlar, yanardağlar
da öyle: Shasta Dağı

55
00:03:08,020 --> 00:03:10,680
ve Lassen Tepesi gibi.

56
00:03:10,720 --> 00:03:15,100
Loma Prieta depremiyle ilgili bölümümüz
San Andreas'ın hikâyesini anlatıyor.

57
00:03:15,140 --> 00:03:22,140
Güney Şili, 22 Mayıs 1960,
öğleden sonra saat üçü biraz geçe.

58
00:03:24,160 --> 00:03:27,480
Nazca levhası yüzyıllardır
Güney Amerika'ya kilitlenmiş durumdaydı ve

59
00:03:27,520 --> 00:03:31,820
o öğleden sonra aralarındaki fay boşaldı.

60
00:03:31,920 --> 00:03:35,800
Kırılma, Concepción'un hemen güneyinden
başlayıp Valdivia'yı ve Chiloé

61
00:03:35,840 --> 00:03:40,620
adasını geçerek neredeyse Taitao Yarımadası'na
kadar, kıyı boyunca yaklaşık

62
00:03:40,660 --> 00:03:42,940
1.000 kilometre yırtılarak ilerledi.

63
00:03:42,980 --> 00:03:46,100
Birçok anlatıma göre sarsıntı
yaklaşık on dakika sürdü.

64
00:03:46,140 --> 00:03:49,200
Dünyanın dört bir yanındaki
sismograflar onu kaydetti.

65
00:03:49,240 --> 00:03:52,920
Daha sonra 9,5 olarak
hesaplanan büyüklüğü,

66
00:03:52,960 --> 00:03:56,000
onu şimdiye kadar ölçülmüş
en büyük deprem yapıyor.

67
00:03:56,120 --> 00:03:58,700
Valdivia'da zeminin kendisi hareket etti.

68
00:03:58,740 --> 00:04:02,500
Kıyının bazı kesimlerinde kara
2 metre veya daha fazla çöktü

69
00:04:02,540 --> 00:04:05,129
ve deniz kalıcı olarak
içeri girerek nehirler

70
00:04:05,169 --> 00:04:08,120
boyunca uzanan tarım
arazilerini bataklığa çevirdi.

71
00:04:08,260 --> 00:04:10,300
Ardından tsunami geldi.

72
00:04:10,340 --> 00:04:12,800
Açıkta deniz tabanı aniden yukarı fırlamış

73
00:04:12,840 --> 00:04:15,500
ve üzerindeki tüm su sütununu kaldırmıştı.

74
00:04:15,540 --> 00:04:19,360
Dakikalar içinde deniz Şili kıyısı
boyunca karaya hücum etti ve

75
00:04:19,400 --> 00:04:24,000
bir yerde deniz seviyesinden
25 metre yüksekliğe ulaştı.

76
00:04:24,140 --> 00:04:26,000
Dalga orada durmadı.

77
00:04:26,040 --> 00:04:30,520
Açık okyanusta bir tsunami, bir jet
yolcu uçağı kadar hızlı ilerler.

78
00:04:30,560 --> 00:04:33,240
Depremden on beş saat sonra

79
00:04:33,280 --> 00:04:37,400
Hawaii'ye, 22 saat sonra
da Şili'den yaklaşık

80
00:04:37,440 --> 00:04:39,700
17.000 kilometre uzaktaki
Japonya'ya ulaştı.

81
00:04:39,740 --> 00:04:43,240
Hawaii adasındaki Hilo'da uyarı

82
00:04:43,280 --> 00:04:46,540
sirenleri dalga gelmeden
saatler önce çalmıştı, ancak

83
00:04:46,580 --> 00:04:49,880
birçok kişi izlemek için kıyıya indi.

84
00:04:49,920 --> 00:04:55,300
Üçüncü dalga yaklaşık 35 fit
yükseklikte geldi ve 61 kişi öldü.

85
00:04:55,420 --> 00:05:00,980
Japonya'da hiçbir uyarı yapılmamıştı ve
orada dalga yaklaşık 140 kişiyi öldürdü.

86
00:05:01,020 --> 00:05:01,940
Toplamda

87
00:05:01,980 --> 00:05:04,445
deprem ve tsunamisi,
Şili'de tahminen 1.600

88
00:05:04,485 --> 00:05:07,140
veya daha fazla kişinin,
Pasifik genelinde ise

89
00:05:07,180 --> 00:05:10,540
200'den fazla kişinin
daha ölümüne yol açtı.

90
00:05:10,720 --> 00:05:13,240
Ardından Çember, doğasının
diğer yarısını gösterdi.

91
00:05:13,280 --> 00:05:19,280
Depremden otuz sekiz saat sonra,
And Dağları'ndaki bir yanardağ olan

92
00:05:19,320 --> 00:05:20,620
Cordón Caulle,

93
00:05:20,660 --> 00:05:22,758
büyük olasılıkla
sarsıntının altındaki magma

94
00:05:22,798 --> 00:05:25,000
sistemini bozması nedeniyle
patlamaya başladı.

95
00:05:25,040 --> 00:05:29,860
İki gün içinde güney Şili tüm
süreci iş başında görmüştü:

96
00:05:29,900 --> 00:05:31,360
çukur, deprem ve yanardağ.

97
00:05:31,400 --> 00:05:36,790
Bu bizi yanardağların kendisine getiriyor.

98
00:05:36,830 --> 00:05:42,710
Şili depreminden yirmi yıl sonra Çember,
ABD'nin bitişik 48 eyaletinde patladı.

99
00:05:42,890 --> 00:05:46,930
18 Mayıs 1980'de, sabah saat 8:32'de,

100
00:05:46,970 --> 00:05:52,310
5,1 büyüklüğünde bir deprem Washington
eyaletindeki St. Helens Dağı'nı salladı.

101
00:05:52,350 --> 00:05:55,550
Dağın tüm kuzey yüzü, kaydedilmiş en

102
00:05:55,590 --> 00:05:58,130
büyük heyelanla kayıp gitti ve

103
00:05:58,170 --> 00:06:00,990
arkasındaki yanardağ yana doğru patladı.

104
00:06:01,030 --> 00:06:07,690
Patlama 17 millik bir mesafeye kadar
ormanları yerle bir etti, 11 eyalete

105
00:06:07,730 --> 00:06:10,390
kül yağdı ve dağ zirvesinden
1.300 fit kaybetti.

106
00:06:10,430 --> 00:06:13,190
Elli yedi kişi öldü.

107
00:06:13,230 --> 00:06:16,410
Aralarında, yaklaşık 6 millik
uzaklıktaki bir sırttan

108
00:06:16,450 --> 00:06:19,750
dağı izleyen jeolog
David Johnston da vardı.

109
00:06:19,790 --> 00:06:24,930
Telsizdeki son sözleri şunlardı:
Vancouver, Vancouver, işte bu!

110
00:06:24,970 --> 00:06:27,670
Bilim insanları iki aydır dağı izliyordu

111
00:06:27,710 --> 00:06:30,970
ve yetkililer çevresindeki
bölgeyi kapatmıştı.

112
00:06:31,010 --> 00:06:33,290
Bu kapatmalar olmasaydı,
ölü sayısı neredeyse

113
00:06:33,330 --> 00:06:35,650
kesin olarak çok daha yüksek olurdu.

114
00:06:35,690 --> 00:06:37,504
Bu ders tüm Çember için geçerlidir:

115
00:06:37,544 --> 00:06:40,250
yanardağlar genellikle uyarı
işaretleri verir, yeter

116
00:06:40,290 --> 00:06:42,230
ki onları okuyacak biri orada olsun.

117
00:06:42,270 --> 00:06:47,030
On bir yıl sonra bu ders
binlerce hayat kurtardı.

118
00:06:47,070 --> 00:06:51,570
Filipinler'deki Pinatubo Dağı
yaklaşık 500 yıldır sessizdi;

119
00:06:51,610 --> 00:06:55,890
1991 baharında hareketlenmeye başladı.

120
00:06:56,190 --> 00:06:59,184
Filipinler'den ve
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan

121
00:06:59,224 --> 00:07:01,090
bilim insanları uyarı işaretlerini

122
00:07:01,130 --> 00:07:04,970
fark etti ve yetkilileri
tahliye yapmaya ikna etti.

123
00:07:05,010 --> 00:07:10,430
15 Haziran'da Pinatubo, yirminci
yüzyılın en büyük ikinci patlamasını

124
00:07:10,470 --> 00:07:15,950
gerçekleştirdi; kül sütunu
stratosfere 35 kilometre yükseldi.

125
00:07:16,150 --> 00:07:19,730
Yağmurla ıslanan kül çatıları
çökertince yüzlerce kişi öldü; izleyen

126
00:07:19,770 --> 00:07:22,650
aylarda da çamur akıntıları ve kalabalık

127
00:07:22,690 --> 00:07:26,890
tahliye kamplarındaki hastalıklar yüzünden
yüzlercesi daha hayatını kaybetti.

128
00:07:26,930 --> 00:07:31,050
Yine de 60.000'den fazla kişi zamanında
tehlikeden uzaklaştırılmıştı ve bu

129
00:07:31,090 --> 00:07:34,581
tahliye, volkanik bir
krizin nasıl yönetileceğine

130
00:07:34,621 --> 00:07:37,430
dair bir model olarak hâlâ inceleniyor.

131
00:07:37,710 --> 00:07:40,710
Pinatubo tüm gezegeni de etkiledi.

132
00:07:40,750 --> 00:07:45,370
Stratosfere yaklaşık 20 milyon ton
kükürt dioksit püskürttü; bu gaz

133
00:07:45,410 --> 00:07:50,530
orada, Dünya'nın çevresine yayılan ve
güneş ışığını uzaya geri yansıtan ince bir

134
00:07:50,570 --> 00:07:52,570
damlacık pusu oluşturdu.

135
00:07:52,610 --> 00:07:54,470
Sonraki iki yıl

136
00:07:54,510 --> 00:07:58,790
boyunca dünyanın ortalama sıcaklığı
yaklaşık yarım derece Celsius düştü.

137
00:08:00,900 --> 00:08:02,896
Şimdi de Çember'in Kuzey Kaliforniya ile

138
00:08:02,936 --> 00:08:05,340
Vancouver Adası arasındaki,
Cascadia dalma-batma

139
00:08:05,380 --> 00:08:09,180
zonu olarak bilinen kesimini ele alalım.

140
00:08:09,220 --> 00:08:13,000
Çember'in geri kalanı gibi, açıkta
çukuru tortu altına gömülmüş

141
00:08:13,040 --> 00:08:16,820
bir dalma-batma zonu ve iç
kesimlerde bir yanardağ hattı vardır.

142
00:08:16,860 --> 00:08:22,000
Ancak iki yüzyıllık yazılı kayıtlar
boyunca hiç büyük deprem üretmedi.

143
00:08:22,040 --> 00:08:25,820
Jeologları endişelendiren
de tam olarak bu sessizlik.

144
00:08:26,040 --> 00:08:30,780
Uzun süre kimse Cascadia'nın büyük
bir deprem üretebileceğini bilmiyordu.

145
00:08:30,820 --> 00:08:36,400
Ardından 1980'lerde jeologlar Washington
kıyısı boyunca hayalet ormanlar buldu: kara

146
00:08:36,440 --> 00:08:37,980
aniden çöküp

147
00:08:38,020 --> 00:08:41,760
tuzlu su köklerine ulaştığında ölen
sedir ağaçlarından oluşan korular.

148
00:08:41,800 --> 00:08:48,520
Ağaç halkaları daha sonra ölümlerini
1699'dan 1700'e geçen kışa tarihlendirdi.

149
00:08:48,920 --> 00:08:52,100
Belirleyici kanıt okyanusun
öbür yakasından geldi.

150
00:08:52,140 --> 00:08:58,520
Japon kayıtları, Japonya'da hiçbir deprem
hissedilmemiş olmasına rağmen 27 Ocak

151
00:08:58,560 --> 00:09:01,780
1700 gecesi gelen bir tsunamiyi anlatıyor.

152
00:09:01,820 --> 00:09:04,220
Bilim insanları buna öksüz tsunami der.

153
00:09:04,260 --> 00:09:06,680
Bilim insanları yolculuk
süresini geriye doğru

154
00:09:06,720 --> 00:09:10,820
hesaplayarak onu 26 Ocak akşamı saat
dokuz civarında Cascadia açıklarında

155
00:09:10,860 --> 00:09:14,860
meydana gelen 9 büyüklüğünde
bir depreme bağladı.

156
00:09:14,900 --> 00:09:18,160
O deprem üç yüzyıldan uzun
bir süre önce meydana geldi.

157
00:09:18,200 --> 00:09:20,678
Jeolojik kayıtlar, büyük
Cascadia depremlerinin

158
00:09:20,718 --> 00:09:23,420
düzensiz aralıklarla
tekrarladığını gösteriyor: tüm

159
00:09:23,460 --> 00:09:26,840
uzunluğu boyunca ortalama
yaklaşık 500 yılda bir,

160
00:09:26,880 --> 00:09:29,180
güneyde ise daha sık.

161
00:09:29,220 --> 00:09:32,180
Bir sonraki deprem Seattle,
Portland ve Vancouver'ı sarsacak ve

162
00:09:32,220 --> 00:09:36,940
tsunamisi kıyının bazı kesimlerine 15
dakika gibi kısa bir sürede ulaşacak.

163
00:09:36,980 --> 00:09:40,000
Bu yüzden bölgede deprem
tatbikatları yapılıyor

164
00:09:40,040 --> 00:09:43,880
ve Oregon kıyısı boyunca
tsunami sirenleri bulunuyor.

165
00:09:46,000 --> 00:09:48,780
Ateş Çemberi hiçbir zaman
uzun süre sessiz kalmaz.

166
00:09:48,820 --> 00:09:51,700
Çember boyunca yüzlerce
aktif yanardağ bulunur.

167
00:09:51,740 --> 00:09:55,660
Tek başına Japonya tipik bir
yılda yaklaşık 2.000 deprem

168
00:09:55,700 --> 00:10:00,540
hisseder ve Pasifik levhası, kuzey ve
batı kenarlarındaki çukurlara doğru

169
00:10:00,580 --> 00:10:04,380
yılda 7 ila 10 santimetre
hareket etmeyi sürdürür.

170
00:10:04,680 --> 00:10:06,840
Kısacası, akılda tutulması
gereken üç şey var.

171
00:10:06,880 --> 00:10:07,480
Birincisi,

172
00:10:07,520 --> 00:10:09,734
Ateş Çemberi, Pasifik'in
okyanus levhalarının,

173
00:10:09,774 --> 00:10:11,660
kenarları çevresindeki derin çukurlarda

174
00:10:11,700 --> 00:10:15,240
komşularının altına battığı
yerleri işaret eder.

175
00:10:15,280 --> 00:10:17,514
İkincisi, bu batma,
dünyadaki büyük depremlerin

176
00:10:17,554 --> 00:10:19,320
çoğuna yol açar; buna 1960'ta Şili'de

177
00:10:19,360 --> 00:10:23,700
meydana gelen, şimdiye kadar
ölçülmüş en büyük deprem de dahildir.

178
00:10:23,740 --> 00:10:28,700
Ve üçüncüsü, bu levhaların aşağı taşıdığı
su, üstlerindeki kayanın erimesini sağlar

179
00:10:28,740 --> 00:10:32,220
ve bu da Pasifik'i çevreleyen
yanardağları oluşturur.

180
00:10:32,460 --> 00:10:35,560
Bu 40.000 kilometrenin
neredeyse tamamı boyunca

181
00:10:35,600 --> 00:10:39,200
Pasifik'in tabanı yavaşça
Dünya'nın içine geri batıyor ve

182
00:10:39,240 --> 00:10:42,520
Çember, çevresindeki toprakları
yeniden şekillendirmeye devam edecek.

183
00:10:42,560 --> 00:10:45,080
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

184
00:10:45,120 --> 00:10:49,640
Bir sonraki hikâye için abone olun
ve gezegeni her an canlı olarak

185
00:10:49,680 --> 00:10:51,260
EarthWatch 24-7'de izleyin.