WEBVTT

00:00:04.080 --> 00:00:06.220
Pasifik Okyanusu'na uzaydan bakın;

00:00:06.260 --> 00:00:10.140
neredeyse tüm havzanın çevresinde
bir çizgi izleyebilirsiniz.

00:00:10.180 --> 00:00:12.467
Bu çizgi Alaska'dan
aşağı inerek Japonya ve

00:00:12.507 --> 00:00:15.020
Filipinler'den geçer,
Yeni Zelanda'nın yanından

00:00:15.060 --> 00:00:19.560
geçer ve Şili, Meksika ve Pasifik Kuzeybatısı
kıyılarından yeniden yukarı çıkar.

00:00:19.600 --> 00:00:24.300
Hep birlikte yaklaşık 40.000 kilometre
uzunluğunda bir at nalı oluştururlar.

00:00:24.340 --> 00:00:28.380
Bu çizgi boyunca dünyadaki
aktif yanardağların çoğu, yaygın

00:00:28.420 --> 00:00:33.840
tahminlere göre yaklaşık dörtte üçü,
ve depremlerinin kabaca %90'ı yer alır.

00:00:33.880 --> 00:00:36.500
Jeologlar buna Ateş Çemberi der.

00:00:36.600 --> 00:00:41.220
Bu bölümde Çember'in neden var olduğunu
ve neler yaptığını öğreneceğiz.

00:00:41.260 --> 00:00:45.220
Çember üzerinde meydana gelen, şimdiye
kadar ölçülmüş en büyük depreme

00:00:45.260 --> 00:00:48.360
ve tüm gezegeni soğutan
patlamaya bakacağız.

00:00:48.400 --> 00:00:51.212
Ardından, Çember'in şimdilik
sessiz ama işi bitmekten

00:00:51.252 --> 00:00:53.600
çok uzak olan bir
kesimini ziyaret edeceğiz.

00:00:55.520 --> 00:00:57.980
Açıklama levha tektoniğiyle başlıyor.

00:00:58.020 --> 00:01:02.940
Pasifik'in tabanı büyük ölçüde tek bir
dev kaya kütlesinden, Pasifik levhasından

00:01:02.980 --> 00:01:07.560
oluşur; kenarlarında Nazca, Cocos,
Juan de Fuca ve Filipin Denizi

00:01:07.600 --> 00:01:10.140
levhaları gibi daha
küçük levhalar bulunur.

00:01:10.180 --> 00:01:13.500
Neredeyse hepsinin üstü,
büyük ölçüde bazalt adı

00:01:13.540 --> 00:01:17.180
verilen koyu renkli bir
volkanik kayadan oluşan okyanus

00:01:17.220 --> 00:01:20.140
kabuğuyla kaplıdır; bazalt,
kıtaların kayasından daha yoğundur.

00:01:20.320 --> 00:01:22.760
Yoğun bir okyanus
levhası bir kıtayla ya da

00:01:22.800 --> 00:01:25.280
daha genç ve daha hafif bir

00:01:25.320 --> 00:01:27.376
okyanus levhasıyla karşılaştığında bükülür

00:01:27.416 --> 00:01:29.480
ve onun altına kayarak mantoya geri döner.

00:01:29.520 --> 00:01:32.420
Jeologlar bu sürece dalma-batma der.

00:01:32.460 --> 00:01:34.940
Örneğin Şili kıyıları açığında Nazca

00:01:34.980 --> 00:01:40.400
levhası, yılda yaklaşık 7 santimetre
hızla Güney Amerika'nın altına batıyor.

00:01:40.440 --> 00:01:42.811
Bir levhanın aşağı
büküldüğü yerde deniz tabanı

00:01:42.851 --> 00:01:44.980
çökerek uzun ve derin bir çukur oluşturur.

00:01:45.020 --> 00:01:50.420
Dünya'daki en derin su, Mariana Çukuru'nda
yaklaşık 11 kilometre derinliktedir ve

00:01:50.460 --> 00:01:52.780
tam olarak bu şekilde oluşmuştur.

00:01:52.820 --> 00:01:57.120
Bu anlamda Ateş Çemberi aslında
bir çukurlar çemberidir.

00:01:57.420 --> 00:01:59.440
Ateş sudan gelir.

00:01:59.480 --> 00:02:01.645
Batan levha, minerallerine
bağlı halde deniz

00:02:01.685 --> 00:02:03.760
suyunu da kendisiyle birlikte aşağı taşır.

00:02:03.800 --> 00:02:09.120
Yaklaşık 100 kilometre derinlikte bu
su yukarıdaki sıcak kayaya salınır

00:02:09.160 --> 00:02:11.720
ve kayanın erime noktasını düşürür.

00:02:11.760 --> 00:02:14.880
Kayanın bir kısmı erir,
erimiş kaya yükselir

00:02:14.920 --> 00:02:20.540
ve çukurun yaklaşık 100 ila 300 kilometre
gerisinde bir yanardağ zinciri oluşur.

00:02:20.740 --> 00:02:25.340
Çember'in her yayı aynı süreçle
oluşur: açıkta, okyanus tabanının

00:02:25.380 --> 00:02:29.520
aşağı indiği bir çukur ve
onun gerisinde, erimiş kayanın

00:02:29.560 --> 00:02:32.080
yüzeye ulaştığı bir yanardağ hattı.

00:02:32.120 --> 00:02:34.460
Bu ikisinin arasında depremler yaygındır,

00:02:34.500 --> 00:02:38.220
çünkü iki levha birbirinin
yanından düzgünce kaymaz.

00:02:38.260 --> 00:02:41.760
Birbirlerine kilitlenir, on yıllar ya da
yüzyıllar boyunca gerilim biriktirir ve

00:02:41.800 --> 00:02:44.180
sonra bir anda kayarlar.

00:02:44.260 --> 00:02:46.940
En bilinen istisna Kaliforniya'dır.

00:02:46.980 --> 00:02:50.400
Kaliforniya Körfezi'nden kuzeyde
Mendocino Burnu'na kadar levhalar,

00:02:50.440 --> 00:02:55.440
birinin diğerinin altına batması
yerine, San Andreas fay sistemi üzerinde

00:02:55.480 --> 00:02:57.840
birbirinin yanından yatay olarak kayar.

00:02:57.880 --> 00:03:02.960
Bu yüzden kıyının bu kesiminde büyük
depremler olur, ama volkanik yay yoktur.

00:03:03.000 --> 00:03:05.269
Mendocino Burnu'nun kuzeyinde dalma-batma

00:03:05.309 --> 00:03:07.980
yeniden başlar, yanardağlar
da öyle: Shasta Dağı

00:03:08.020 --> 00:03:10.680
ve Lassen Tepesi gibi.

00:03:10.720 --> 00:03:15.100
Loma Prieta depremiyle ilgili bölümümüz
San Andreas'ın hikâyesini anlatıyor.

00:03:15.140 --> 00:03:22.140
Güney Şili, 22 Mayıs 1960,
öğleden sonra saat üçü biraz geçe.

00:03:24.160 --> 00:03:27.480
Nazca levhası yüzyıllardır
Güney Amerika'ya kilitlenmiş durumdaydı ve

00:03:27.520 --> 00:03:31.820
o öğleden sonra aralarındaki fay boşaldı.

00:03:31.920 --> 00:03:35.800
Kırılma, Concepción'un hemen güneyinden
başlayıp Valdivia'yı ve Chiloé

00:03:35.840 --> 00:03:40.620
adasını geçerek neredeyse Taitao Yarımadası'na
kadar, kıyı boyunca yaklaşık

00:03:40.660 --> 00:03:42.940
1.000 kilometre yırtılarak ilerledi.

00:03:42.980 --> 00:03:46.100
Birçok anlatıma göre sarsıntı
yaklaşık on dakika sürdü.

00:03:46.140 --> 00:03:49.200
Dünyanın dört bir yanındaki
sismograflar onu kaydetti.

00:03:49.240 --> 00:03:52.920
Daha sonra 9,5 olarak
hesaplanan büyüklüğü,

00:03:52.960 --> 00:03:56.000
onu şimdiye kadar ölçülmüş
en büyük deprem yapıyor.

00:03:56.120 --> 00:03:58.700
Valdivia'da zeminin kendisi hareket etti.

00:03:58.740 --> 00:04:02.500
Kıyının bazı kesimlerinde kara
2 metre veya daha fazla çöktü

00:04:02.540 --> 00:04:05.129
ve deniz kalıcı olarak
içeri girerek nehirler

00:04:05.169 --> 00:04:08.120
boyunca uzanan tarım
arazilerini bataklığa çevirdi.

00:04:08.260 --> 00:04:10.300
Ardından tsunami geldi.

00:04:10.340 --> 00:04:12.800
Açıkta deniz tabanı aniden yukarı fırlamış

00:04:12.840 --> 00:04:15.500
ve üzerindeki tüm su sütununu kaldırmıştı.

00:04:15.540 --> 00:04:19.360
Dakikalar içinde deniz Şili kıyısı
boyunca karaya hücum etti ve

00:04:19.400 --> 00:04:24.000
bir yerde deniz seviyesinden
25 metre yüksekliğe ulaştı.

00:04:24.140 --> 00:04:26.000
Dalga orada durmadı.

00:04:26.040 --> 00:04:30.520
Açık okyanusta bir tsunami, bir jet
yolcu uçağı kadar hızlı ilerler.

00:04:30.560 --> 00:04:33.240
Depremden on beş saat sonra

00:04:33.280 --> 00:04:37.400
Hawaii'ye, 22 saat sonra
da Şili'den yaklaşık

00:04:37.440 --> 00:04:39.700
17.000 kilometre uzaktaki
Japonya'ya ulaştı.

00:04:39.740 --> 00:04:43.240
Hawaii adasındaki Hilo'da uyarı

00:04:43.280 --> 00:04:46.540
sirenleri dalga gelmeden
saatler önce çalmıştı, ancak

00:04:46.580 --> 00:04:49.880
birçok kişi izlemek için kıyıya indi.

00:04:49.920 --> 00:04:55.300
Üçüncü dalga yaklaşık 35 fit
yükseklikte geldi ve 61 kişi öldü.

00:04:55.420 --> 00:05:00.980
Japonya'da hiçbir uyarı yapılmamıştı ve
orada dalga yaklaşık 140 kişiyi öldürdü.

00:05:01.020 --> 00:05:01.940
Toplamda

00:05:01.980 --> 00:05:04.445
deprem ve tsunamisi,
Şili'de tahminen 1.600

00:05:04.485 --> 00:05:07.140
veya daha fazla kişinin,
Pasifik genelinde ise

00:05:07.180 --> 00:05:10.540
200'den fazla kişinin
daha ölümüne yol açtı.

00:05:10.720 --> 00:05:13.240
Ardından Çember, doğasının
diğer yarısını gösterdi.

00:05:13.280 --> 00:05:19.280
Depremden otuz sekiz saat sonra,
And Dağları'ndaki bir yanardağ olan

00:05:19.320 --> 00:05:20.620
Cordón Caulle,

00:05:20.660 --> 00:05:22.758
büyük olasılıkla
sarsıntının altındaki magma

00:05:22.798 --> 00:05:25.000
sistemini bozması nedeniyle
patlamaya başladı.

00:05:25.040 --> 00:05:29.860
İki gün içinde güney Şili tüm
süreci iş başında görmüştü:

00:05:29.900 --> 00:05:31.360
çukur, deprem ve yanardağ.

00:05:31.400 --> 00:05:36.790
Bu bizi yanardağların kendisine getiriyor.

00:05:36.830 --> 00:05:42.710
Şili depreminden yirmi yıl sonra Çember,
ABD'nin bitişik 48 eyaletinde patladı.

00:05:42.890 --> 00:05:46.930
18 Mayıs 1980'de, sabah saat 8:32'de,

00:05:46.970 --> 00:05:52.310
5,1 büyüklüğünde bir deprem Washington
eyaletindeki St. Helens Dağı'nı salladı.

00:05:52.350 --> 00:05:55.550
Dağın tüm kuzey yüzü, kaydedilmiş en

00:05:55.590 --> 00:05:58.130
büyük heyelanla kayıp gitti ve

00:05:58.170 --> 00:06:00.990
arkasındaki yanardağ yana doğru patladı.

00:06:01.030 --> 00:06:07.690
Patlama 17 millik bir mesafeye kadar
ormanları yerle bir etti, 11 eyalete

00:06:07.730 --> 00:06:10.390
kül yağdı ve dağ zirvesinden
1.300 fit kaybetti.

00:06:10.430 --> 00:06:13.190
Elli yedi kişi öldü.

00:06:13.230 --> 00:06:16.410
Aralarında, yaklaşık 6 millik
uzaklıktaki bir sırttan

00:06:16.450 --> 00:06:19.750
dağı izleyen jeolog
David Johnston da vardı.

00:06:19.790 --> 00:06:24.930
Telsizdeki son sözleri şunlardı:
Vancouver, Vancouver, işte bu!

00:06:24.970 --> 00:06:27.670
Bilim insanları iki aydır dağı izliyordu

00:06:27.710 --> 00:06:30.970
ve yetkililer çevresindeki
bölgeyi kapatmıştı.

00:06:31.010 --> 00:06:33.290
Bu kapatmalar olmasaydı,
ölü sayısı neredeyse

00:06:33.330 --> 00:06:35.650
kesin olarak çok daha yüksek olurdu.

00:06:35.690 --> 00:06:37.504
Bu ders tüm Çember için geçerlidir:

00:06:37.544 --> 00:06:40.250
yanardağlar genellikle uyarı
işaretleri verir, yeter

00:06:40.290 --> 00:06:42.230
ki onları okuyacak biri orada olsun.

00:06:42.270 --> 00:06:47.030
On bir yıl sonra bu ders
binlerce hayat kurtardı.

00:06:47.070 --> 00:06:51.570
Filipinler'deki Pinatubo Dağı
yaklaşık 500 yıldır sessizdi;

00:06:51.610 --> 00:06:55.890
1991 baharında hareketlenmeye başladı.

00:06:56.190 --> 00:06:59.184
Filipinler'den ve
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan

00:06:59.224 --> 00:07:01.090
bilim insanları uyarı işaretlerini

00:07:01.130 --> 00:07:04.970
fark etti ve yetkilileri
tahliye yapmaya ikna etti.

00:07:05.010 --> 00:07:10.430
15 Haziran'da Pinatubo, yirminci
yüzyılın en büyük ikinci patlamasını

00:07:10.470 --> 00:07:15.950
gerçekleştirdi; kül sütunu
stratosfere 35 kilometre yükseldi.

00:07:16.150 --> 00:07:19.730
Yağmurla ıslanan kül çatıları
çökertince yüzlerce kişi öldü; izleyen

00:07:19.770 --> 00:07:22.650
aylarda da çamur akıntıları ve kalabalık

00:07:22.690 --> 00:07:26.890
tahliye kamplarındaki hastalıklar yüzünden
yüzlercesi daha hayatını kaybetti.

00:07:26.930 --> 00:07:31.050
Yine de 60.000'den fazla kişi zamanında
tehlikeden uzaklaştırılmıştı ve bu

00:07:31.090 --> 00:07:34.581
tahliye, volkanik bir
krizin nasıl yönetileceğine

00:07:34.621 --> 00:07:37.430
dair bir model olarak hâlâ inceleniyor.

00:07:37.710 --> 00:07:40.710
Pinatubo tüm gezegeni de etkiledi.

00:07:40.750 --> 00:07:45.370
Stratosfere yaklaşık 20 milyon ton
kükürt dioksit püskürttü; bu gaz

00:07:45.410 --> 00:07:50.530
orada, Dünya'nın çevresine yayılan ve
güneş ışığını uzaya geri yansıtan ince bir

00:07:50.570 --> 00:07:52.570
damlacık pusu oluşturdu.

00:07:52.610 --> 00:07:54.470
Sonraki iki yıl

00:07:54.510 --> 00:07:58.790
boyunca dünyanın ortalama sıcaklığı
yaklaşık yarım derece Celsius düştü.

00:08:00.900 --> 00:08:02.896
Şimdi de Çember'in Kuzey Kaliforniya ile

00:08:02.936 --> 00:08:05.340
Vancouver Adası arasındaki,
Cascadia dalma-batma

00:08:05.380 --> 00:08:09.180
zonu olarak bilinen kesimini ele alalım.

00:08:09.220 --> 00:08:13.000
Çember'in geri kalanı gibi, açıkta
çukuru tortu altına gömülmüş

00:08:13.040 --> 00:08:16.820
bir dalma-batma zonu ve iç
kesimlerde bir yanardağ hattı vardır.

00:08:16.860 --> 00:08:22.000
Ancak iki yüzyıllık yazılı kayıtlar
boyunca hiç büyük deprem üretmedi.

00:08:22.040 --> 00:08:25.820
Jeologları endişelendiren
de tam olarak bu sessizlik.

00:08:26.040 --> 00:08:30.780
Uzun süre kimse Cascadia'nın büyük
bir deprem üretebileceğini bilmiyordu.

00:08:30.820 --> 00:08:36.400
Ardından 1980'lerde jeologlar Washington
kıyısı boyunca hayalet ormanlar buldu: kara

00:08:36.440 --> 00:08:37.980
aniden çöküp

00:08:38.020 --> 00:08:41.760
tuzlu su köklerine ulaştığında ölen
sedir ağaçlarından oluşan korular.

00:08:41.800 --> 00:08:48.520
Ağaç halkaları daha sonra ölümlerini
1699'dan 1700'e geçen kışa tarihlendirdi.

00:08:48.920 --> 00:08:52.100
Belirleyici kanıt okyanusun
öbür yakasından geldi.

00:08:52.140 --> 00:08:58.520
Japon kayıtları, Japonya'da hiçbir deprem
hissedilmemiş olmasına rağmen 27 Ocak

00:08:58.560 --> 00:09:01.780
1700 gecesi gelen bir tsunamiyi anlatıyor.

00:09:01.820 --> 00:09:04.220
Bilim insanları buna öksüz tsunami der.

00:09:04.260 --> 00:09:06.680
Bilim insanları yolculuk
süresini geriye doğru

00:09:06.720 --> 00:09:10.820
hesaplayarak onu 26 Ocak akşamı saat
dokuz civarında Cascadia açıklarında

00:09:10.860 --> 00:09:14.860
meydana gelen 9 büyüklüğünde
bir depreme bağladı.

00:09:14.900 --> 00:09:18.160
O deprem üç yüzyıldan uzun
bir süre önce meydana geldi.

00:09:18.200 --> 00:09:20.678
Jeolojik kayıtlar, büyük
Cascadia depremlerinin

00:09:20.718 --> 00:09:23.420
düzensiz aralıklarla
tekrarladığını gösteriyor: tüm

00:09:23.460 --> 00:09:26.840
uzunluğu boyunca ortalama
yaklaşık 500 yılda bir,

00:09:26.880 --> 00:09:29.180
güneyde ise daha sık.

00:09:29.220 --> 00:09:32.180
Bir sonraki deprem Seattle,
Portland ve Vancouver'ı sarsacak ve

00:09:32.220 --> 00:09:36.940
tsunamisi kıyının bazı kesimlerine 15
dakika gibi kısa bir sürede ulaşacak.

00:09:36.980 --> 00:09:40.000
Bu yüzden bölgede deprem
tatbikatları yapılıyor

00:09:40.040 --> 00:09:43.880
ve Oregon kıyısı boyunca
tsunami sirenleri bulunuyor.

00:09:46.000 --> 00:09:48.780
Ateş Çemberi hiçbir zaman
uzun süre sessiz kalmaz.

00:09:48.820 --> 00:09:51.700
Çember boyunca yüzlerce
aktif yanardağ bulunur.

00:09:51.740 --> 00:09:55.660
Tek başına Japonya tipik bir
yılda yaklaşık 2.000 deprem

00:09:55.700 --> 00:10:00.540
hisseder ve Pasifik levhası, kuzey ve
batı kenarlarındaki çukurlara doğru

00:10:00.580 --> 00:10:04.380
yılda 7 ila 10 santimetre
hareket etmeyi sürdürür.

00:10:04.680 --> 00:10:06.840
Kısacası, akılda tutulması
gereken üç şey var.

00:10:06.880 --> 00:10:07.480
Birincisi,

00:10:07.520 --> 00:10:09.734
Ateş Çemberi, Pasifik'in
okyanus levhalarının,

00:10:09.774 --> 00:10:11.660
kenarları çevresindeki derin çukurlarda

00:10:11.700 --> 00:10:15.240
komşularının altına battığı
yerleri işaret eder.

00:10:15.280 --> 00:10:17.514
İkincisi, bu batma,
dünyadaki büyük depremlerin

00:10:17.554 --> 00:10:19.320
çoğuna yol açar; buna 1960'ta Şili'de

00:10:19.360 --> 00:10:23.700
meydana gelen, şimdiye kadar
ölçülmüş en büyük deprem de dahildir.

00:10:23.740 --> 00:10:28.700
Ve üçüncüsü, bu levhaların aşağı taşıdığı
su, üstlerindeki kayanın erimesini sağlar

00:10:28.740 --> 00:10:32.220
ve bu da Pasifik'i çevreleyen
yanardağları oluşturur.

00:10:32.460 --> 00:10:35.560
Bu 40.000 kilometrenin
neredeyse tamamı boyunca

00:10:35.600 --> 00:10:39.200
Pasifik'in tabanı yavaşça
Dünya'nın içine geri batıyor ve

00:10:39.240 --> 00:10:42.520
Çember, çevresindeki toprakları
yeniden şekillendirmeye devam edecek.

00:10:42.560 --> 00:10:45.080
Earth Explained'ı
izlediğiniz için teşekkürler.

00:10:45.120 --> 00:10:49.640
Bir sonraki hikâye için abone olun
ve gezegeni her an canlı olarak

00:10:49.680 --> 00:10:51.260
EarthWatch 24-7'de izleyin.