WEBVTT

00:00:08.560 --> 00:00:13.540
Vào tháng Ba năm 1888, một trận bão
tuyết đã vùi lấp Bờ Đông nước Mỹ.

00:00:13.580 --> 00:00:18.740
Tuyết dồn đống sâu hơn 30 feet,
và hơn 400 người thiệt mạng.

00:00:18.900 --> 00:00:22.320
Hai ngày trước đó, New York vẫn
còn mang cảm giác như mùa xuân.

00:00:22.420 --> 00:00:24.960
Vì sao không ai cảnh báo họ?

00:00:26.360 --> 00:00:31.520
Trong cơn bão, tin tức từ Boston phải đi
vòng qua London mới đến được New York.

00:00:31.860 --> 00:00:35.960
Hai thành phố này chỉ
cách nhau khoảng 200 dặm.

00:00:36.000 --> 00:00:38.819
Nhưng tuyết và gió đã
quật đổ đường dây điện báo

00:00:38.859 --> 00:00:41.520
giữa hai nơi, và làm
tàu hỏa phải ngừng chạy.

00:00:41.560 --> 00:00:46.160
Vì vậy, tin tức đã hai lần vượt Đại Tây Dương,
qua những đường cáp dưới đáy biển.

00:00:46.280 --> 00:00:49.230
Làm sao một cuối tuần ôn hòa
lại biến thành một trong những

00:00:49.270 --> 00:00:52.080
trận bão tuyết dữ dội tồi tệ
nhất trong lịch sử nước Mỹ?

00:00:52.560 --> 00:00:56.440
Câu trả lời quy về một
vài thành phần đơn giản.

00:00:56.800 --> 00:00:59.800
Khi đã biết chúng, mọi thứ
còn lại sẽ trở nên rõ ràng:

00:00:59.840 --> 00:01:02.920
vì sao cơn bão này mang tuyết
còn cơn bão khác lại mang

00:01:02.960 --> 00:01:05.548
băng, những trận bão
tuyết lớn nhất đến từ đâu,

00:01:05.588 --> 00:01:07.860
và làm sao để giữ an toàn khi bão ập đến.

00:01:10.910 --> 00:01:13.424
Mọi cơn bão mùa đông
đều cần ba thành phần,

00:01:13.464 --> 00:01:15.880
và thành phần thứ nhất là không khí lạnh.

00:01:16.180 --> 00:01:20.360
Nhiệt độ phải dưới mức đóng băng
cả trên tầng mây lẫn gần mặt đất.

00:01:20.400 --> 00:01:24.980
Ở Bắc Mỹ, không khí lạnh đó
thường tràn xuống từ Canada.

00:01:25.080 --> 00:01:31.040
Thành phần thứ hai là hơi ẩm: hơi
nước, chất khí vô hình tạo nên mây.

00:01:31.500 --> 00:01:36.000
Không khí lạnh chứa rất ít hơi nước,
nên một cơn bão cần có nguồn nước.

00:01:36.040 --> 00:01:40.520
Không khí thổi qua đại dương hoặc một hồ
lớn có thể mang theo rất nhiều hơi nước.

00:01:40.680 --> 00:01:45.220
Thành phần thứ ba là lực nâng: phải có thứ
gì đó đẩy khối không khí ẩm ấy lên cao.

00:01:45.740 --> 00:01:48.269
Khi không khí bốc lên, nó nguội đi, và hơi

00:01:48.309 --> 00:01:51.100
nước trong đó biến thành
mây, rồi thành tuyết.

00:01:51.140 --> 00:01:55.180
Thường thì không khí ấm hơn sẽ trượt lên
trên một khối không khí lạnh hình nêm.

00:01:55.220 --> 00:01:58.080
Đó chính là điều đã xảy ra vào năm 1888.

00:01:58.120 --> 00:02:00.577
Không khí ẩm từ
Đại Tây Dương gặp không khí

00:02:00.617 --> 00:02:03.320
lạnh từ phương bắc, và
bị đẩy lên phía trên nó.

00:02:03.660 --> 00:02:05.240
Mưa lớn trút xuống.

00:02:05.280 --> 00:02:09.500
Rồi khi lớp không khí lạnh dày
thêm, mưa chuyển thành tuyết.

00:02:09.560 --> 00:02:11.943
Khi gió mạnh đi kèm với tuyết, một cơn bão

00:02:11.983 --> 00:02:14.440
mùa đông có thể trở
thành bão tuyết dữ dội.

00:02:14.940 --> 00:02:17.700
Bão tuyết dữ dội không được
đo bằng lượng tuyết rơi.

00:02:17.740 --> 00:02:21.720
Nó được đo bằng gió và bằng
việc ta nhìn được xa đến đâu.

00:02:22.040 --> 00:02:27.120
Ở Hoa Kỳ, một cơn bão phải vượt qua ba
phép thử mới được gọi là bão tuyết dữ dội.

00:02:27.680 --> 00:02:32.900
Gió thổi, hoặc thường là giật,
từ 35 dặm một giờ trở lên.

00:02:33.260 --> 00:02:38.080
Tuyết làm tầm nhìn giảm xuống dưới
một phần tư dặm, khoảng 400 mét.

00:02:38.120 --> 00:02:41.520
Và tình trạng đó duy trì ít nhất ba giờ.

00:02:42.120 --> 00:02:44.290
Thiếu bất kỳ điều nào
trong ba điều đó, thì đó là

00:02:44.330 --> 00:02:46.460
bão mùa đông, nhưng không
phải bão tuyết dữ dội.

00:02:47.920 --> 00:02:51.260
Cơn bão năm 1888 là một trận
bão tuyết dữ dội đúng nghĩa.

00:02:51.300 --> 00:02:55.160
Gió giật của nó đạt ít
nhất 50 dặm một giờ.

00:02:55.780 --> 00:02:59.840
Nhiều người bị mắc kẹt ngoài trời,
và một số người đã chết cóng.

00:03:00.360 --> 00:03:03.700
Vậy, một cơn bão mùa đông là không
khí lạnh, hơi ẩm và lực nâng.

00:03:03.740 --> 00:03:06.880
Thêm gió mạnh, nó trở
thành bão tuyết dữ dội.

00:03:08.930 --> 00:03:12.170
Phần lớn những gì rơi xuống từ mây
mùa đông lúc đầu đều là bông tuyết,

00:03:12.210 --> 00:03:14.970
hình thành trên cao, nơi lạnh nhất.

00:03:15.290 --> 00:03:17.445
Thứ gì đến được chỗ bạn phụ thuộc vào lớp

00:03:17.485 --> 00:03:19.810
không khí mà chúng rơi
qua trên đường xuống.

00:03:20.110 --> 00:03:23.590
Nếu suốt quãng đường rơi nhiệt độ đều
dưới mức đóng băng, bạn sẽ có tuyết.

00:03:23.730 --> 00:03:26.590
Giờ hãy thêm một lớp không
khí ấm hơn ở lưng chừng.

00:03:26.630 --> 00:03:30.450
Nếu lớp ấm đó mỏng, bông
tuyết chỉ tan một phần.

00:03:30.490 --> 00:03:33.090
Bên dưới lớp ấm, chúng rơi
qua lớp không khí lạnh dày,

00:03:33.130 --> 00:03:36.470
và đông cứng lại thành
những viên băng nhỏ xíu.

00:03:36.730 --> 00:03:38.830
Chúng nảy lên khi chạm đất.

00:03:38.870 --> 00:03:40.350
Đó là mưa hạt băng.

00:03:40.390 --> 00:03:44.450
Nếu lớp không khí ấm dày,
bông tuyết sẽ tan thành mưa.

00:03:44.850 --> 00:03:46.994
Gần mặt đất, các giọt
nước đi qua một lớp không

00:03:47.034 --> 00:03:48.910
khí mỏng có nhiệt độ dưới điểm đóng băng.

00:03:48.950 --> 00:03:51.290
Chúng không kịp đông cứng lại, nên đóng

00:03:51.330 --> 00:03:55.990
băng ngay khi chạm vào mặt đường,
cây cối hay đường dây điện lạnh giá.

00:03:56.030 --> 00:03:57.790
Đó là mưa đóng băng.

00:03:57.830 --> 00:04:02.970
Khi mưa đóng băng kéo dài hàng giờ, băng
tích tụ lại, hết lớp này đến lớp khác.

00:04:03.450 --> 00:04:05.570
Vào tháng Một năm

00:04:05.610 --> 00:04:08.294
1998, mưa đóng băng và mưa phùn rơi lúc có

00:04:08.334 --> 00:04:11.170
lúc không quanh Montreal
và Ottawa trong hơn

00:04:11.210 --> 00:04:12.830
80 giờ.

00:04:13.150 --> 00:04:18.110
Đó là số giờ mưa băng nhiều hơn cả một năm
bình thường, chỉ trong chưa đầy một tuần.

00:04:18.250 --> 00:04:20.569
Băng trở nên nặng đến
mức làm đổ hàng triệu cây

00:04:20.609 --> 00:04:22.790
xanh và làm sụp đổ cả
những cột điện cao thế

00:04:22.830 --> 00:04:24.130
bằng thép.

00:04:24.490 --> 00:04:28.910
Hơn 4 triệu người bị bỏ lại
trong giá rét và bóng tối.

00:04:29.430 --> 00:04:34.990
Vậy, tuyết hay băng có thể phụ thuộc vào
một lớp không khí ấm, ở tít trên đầu bạn.

00:04:36.890 --> 00:04:40.422
Cơn bão năm 1888 là một trận
bão đông bắc (nor'easter),

00:04:40.462 --> 00:04:42.990
cơn bão mùa đông điển hình của Bờ Đông.

00:04:43.450 --> 00:04:48.070
Không khí lạnh từ Canada gặp không khí ấm
và ẩm phía trên dòng hải lưu Gulf Stream.

00:04:48.110 --> 00:04:49.590
Một cơn bão hình thành gần bờ.

00:04:49.630 --> 00:04:52.110
Nó xoay ngược chiều kim đồng hồ,

00:04:52.150 --> 00:04:56.490
nên dọc bờ biển, những cơn gió mạnh
nhất của nó thổi vào từ hướng đông bắc.

00:04:56.890 --> 00:05:00.535
Đây là một cơn bão có thật,
từ tháng Một năm 2015,

00:05:00.575 --> 00:05:03.670
được dựng lại từ dữ liệu vệ tinh và radar.

00:05:04.070 --> 00:05:07.690
Hãy xem dải tuyết cuộn quanh tâm bão.

00:05:09.040 --> 00:05:11.700
Boston hứng khoảng 2 feet tuyết.

00:05:13.340 --> 00:05:15.820
Ngũ Đại Hồ tạo ra tuyết
theo một cách khác.

00:05:15.860 --> 00:05:18.460
Vào cuối thu và mùa
đông, mặt hồ ấm hơn nhiều

00:05:18.500 --> 00:05:20.920
so với lớp không khí giá buốt phía trên.

00:05:20.960 --> 00:05:25.860
Không khí hút nhiệt và hơi ẩm từ
hồ, bốc lên, và tạo thành mây.

00:05:25.900 --> 00:05:29.980
Đến bờ bên kia, nó trút tuyết
xuống thành những dải dài và hẹp.

00:05:30.520 --> 00:05:32.520
Đó là tuyết hiệu ứng hồ.

00:05:32.740 --> 00:05:35.655
Vào tháng Mười Một năm 2014,
một trong những dải tuyết

00:05:35.695 --> 00:05:38.300
này dừng lại ngay phía
nam và phía đông Buffalo,

00:05:38.340 --> 00:05:39.660
bang New York.

00:05:39.900 --> 00:05:42.240
Tuyết rơi ở đó trong khoảng hai ngày.

00:05:42.280 --> 00:05:45.360
Một số nơi trong khu vực đó
có lượng tuyết hơn 5 feet.

00:05:45.560 --> 00:05:49.120
Cách đó vài dặm về phía
bắc, tuyết chỉ dày vài inch.

00:05:49.600 --> 00:05:52.380
Người ta gọi rìa của dải
tuyết là một bức tường tuyết.

00:05:52.620 --> 00:05:55.720
Nhật Bản cũng có tuyết theo cách
tương tự, nhưng ở quy mô lớn hơn.

00:05:55.760 --> 00:06:00.640
Mỗi mùa đông, không khí giá buốt từ
Siberia thổi qua biển Nhật Bản, được một

00:06:00.680 --> 00:06:05.440
dòng hải lưu sưởi ấm, rồi bốc lên
trên các dãy núi của Nhật Bản.

00:06:05.960 --> 00:06:09.260
Tuyết mà nó trút xuống được
gọi là tuyết hiệu ứng biển.

00:06:09.700 --> 00:06:16.000
Tại một suối nước nóng trên núi tên
là Sukayu, tuyết từng dày hơn 5,5 mét.

00:06:19.460 --> 00:06:24.360
Núi cũng tạo ra những trận tuyết lớn,
bằng cách đẩy không khí ẩm lên vùng lạnh.

00:06:24.840 --> 00:06:29.520
Ở bang Washington, núi Baker giữ kỷ lục
của Mỹ về lượng tuyết trong một mùa:

00:06:29.560 --> 00:06:32.480
chín mươi lăm feet tuyết.

00:06:33.040 --> 00:06:34.834
Vậy, những trận tuyết lớn nhất thường đến

00:06:34.874 --> 00:06:36.760
từ không khí giá buốt
phía trên mặt nước ấm

00:06:36.800 --> 00:06:39.000
hơn, hoặc từ vùng núi.

00:06:42.850 --> 00:06:45.110
Việc giữ an toàn bắt đầu
từ trước khi cơn bão đến.

00:06:45.150 --> 00:06:47.570
Tin theo dõi bão mùa đông
có nghĩa là một cơn bão

00:06:47.610 --> 00:06:49.990
lớn có thể xảy ra, vì vậy
hãy chuẩn bị sẵn sàng.

00:06:50.310 --> 00:06:54.230
Hãy chuẩn bị thức ăn, nước uống và thuốc
men đủ dùng trong vài ngày mất điện.

00:06:54.270 --> 00:06:58.250
Cảnh báo bão mùa đông có nghĩa
là bão đang đến, hoặc đã đến rồi.

00:06:58.670 --> 00:07:01.350
Hãy ở trong nhà, và hoãn việc đi lại.

00:07:01.570 --> 00:07:05.970
Tuyết và băng làm bị thương nhiều người
trên đường hơn bất kỳ nơi nào khác.

00:07:06.350 --> 00:07:09.070
Cầu và cầu vượt đóng băng trước tiên,

00:07:09.110 --> 00:07:12.350
và một lớp băng mỏng có thể
gần như không thể nhìn thấy.

00:07:12.390 --> 00:07:18.610
Vì vậy, hãy tránh ra đường nếu có thể, và
để sẵn chăn, nước và đồ ăn nhẹ trong xe.

00:07:18.690 --> 00:07:22.550
Nếu bị mắc kẹt, hãy ở trong xe, nơi
lực lượng cứu hộ có thể tìm thấy bạn.

00:07:22.590 --> 00:07:25.770
Mỗi giờ, hãy nổ máy khoảng
mười phút để sưởi ấm.

00:07:25.810 --> 00:07:29.390
Dọn tuyết khỏi ống xả, và
hé mở cửa sổ một chút, để

00:07:29.430 --> 00:07:31.850
khí thải không tích tụ.

00:07:31.930 --> 00:07:36.750
Trong gió mạnh và giá rét khắc nghiệt, da
trần có thể bị đông cứng trong 30 phút.

00:07:37.370 --> 00:07:39.710
Vì vậy, hãy mặc nhiều lớp
quần áo rộng, và che kín da.

00:07:39.750 --> 00:07:44.950
Da bị tê, chuyển sang màu trắng hoặc
vàng xám có thể là dấu hiệu tê cóng.

00:07:45.430 --> 00:07:49.290
Hãy ngâm vùng đó trong nước ấm, không
phải nước nóng, và đừng chà xát.

00:07:49.330 --> 00:07:50.030
Run rẩy, lú

00:07:50.070 --> 00:07:52.480
lẫn và nói líu nhíu có
thể có nghĩa là cơ thể

00:07:52.520 --> 00:07:54.730
bạn đang mất nhiệt nhanh hơn khả năng tạo

00:07:54.770 --> 00:07:55.670
ra nhiệt.

00:07:55.710 --> 00:07:57.590
Đó là hạ thân nhiệt.

00:07:58.170 --> 00:08:02.290
Hãy đưa người đó đến nơi ấm áp,
và nhanh chóng tìm trợ giúp y tế.

00:08:02.610 --> 00:08:06.230
Và hãy xúc tuyết từ từ: việc gắng
sức có thể gây ra cơn đau tim.

00:08:06.270 --> 00:08:09.160
Khi mất điện, mối nguy
lớn nhất có thể là một

00:08:09.200 --> 00:08:12.050
loại khí mà bạn không
thể nhìn thấy hay ngửi

00:08:12.090 --> 00:08:13.750
thấy: khí carbon monoxide.

00:08:14.430 --> 00:08:17.130
Trong trận bão băng năm
1998, loại khí này đã

00:08:17.170 --> 00:08:19.710
làm ít nhất sáu người ở Quebec thiệt mạng.

00:08:20.530 --> 00:08:25.270
Phần lớn các ca bắt đầu khi người ta chạy
máy phát điện trong ga-ra hoặc tầng hầm,

00:08:25.310 --> 00:08:27.330
hay đốt lò nướng trong nhà.

00:08:27.370 --> 00:08:32.650
Chỉ chạy máy phát điện ở ngoài trời, cách
cửa sổ và cửa ra vào ít nhất 20 feet.

00:08:32.750 --> 00:08:36.890
Tuyệt đối không chạy máy phát điện
trong nhà để xe, kể cả khi đã mở cửa.

00:08:37.030 --> 00:08:39.510
Tuyệt đối không sưởi ấm nhà
bằng bếp ga hay lò nướng,

00:08:39.550 --> 00:08:43.690
và hãy lắp thiết bị báo khí
carbon monoxide ở mỗi tầng.

00:08:44.430 --> 00:08:47.162
Đau đầu, chóng mặt hoặc khó chịu ở bụng có

00:08:47.202 --> 00:08:50.090
thể là dấu hiệu ngộ độc
khí carbon monoxide.

00:08:50.430 --> 00:08:52.642
Nếu bạn thấy như vậy, hoặc
thiết bị báo động kêu,

00:08:52.682 --> 00:08:55.170
hãy đưa mọi người ra ngoài
nơi có không khí trong lành.

00:08:55.210 --> 00:08:57.850
Sau đó, hãy gọi cấp cứu.

00:08:57.950 --> 00:09:02.350
Tránh xa đường đóng băng, giữ
ấm, và để khí thải ở bên ngoài.

00:09:03.500 --> 00:09:09.200
Điều cần nhớ là: một cơn bão mùa đông
cần không khí lạnh, hơi ẩm và lực nâng,

00:09:09.240 --> 00:09:11.940
và gió mạnh có thể biến
nó thành bão tuyết.

00:09:12.440 --> 00:09:15.190
Các lớp không khí bên
dưới tầng mây quyết định

00:09:15.230 --> 00:09:17.880
đó là tuyết, mưa hạt
băng hay mưa đóng băng.

00:09:18.360 --> 00:09:21.292
Nhiều trận tuyết lớn nhất
đến từ không khí lạnh

00:09:21.332 --> 00:09:24.100
phía trên mặt nước ấm
hơn, hoặc từ vùng núi.

00:09:24.540 --> 00:09:27.240
Và để giữ an toàn, hãy chuẩn bị sớm.

00:09:27.340 --> 00:09:30.220
Năm 1888, không ai cảnh báo New York.

00:09:30.260 --> 00:09:32.951
Cơ quan thời tiết quốc
gia, khi đó do Lục quân

00:09:32.991 --> 00:09:35.700
điều hành, đã không thấy
trước trận bão tuyết.

00:09:36.180 --> 00:09:38.740
Sáng thứ Hai, khi tuyết
đang dày lên, một tờ

00:09:38.780 --> 00:09:41.580
báo ở New York in dự báo
thời tiết trong ngày:

00:09:41.620 --> 00:09:44.780
trời quang dần và lạnh hơn, sau tuyết nhẹ.

00:09:45.320 --> 00:09:49.580
Thất bại này góp phần dẫn đến việc thành
lập một cơ quan thời tiết dân sự mới.

00:09:50.180 --> 00:09:52.723
Giờ đây, các nhà dự báo
thường có thể thấy trước

00:09:52.763 --> 00:09:55.160
một cơn bão mùa đông
lớn từ nhiều ngày trước.

00:09:55.440 --> 00:09:57.200
Khi họ cảnh báo bạn, hãy lắng nghe.

00:09:57.240 --> 00:09:59.820
Cảm ơn bạn đã xem Earth Explained.

00:09:59.860 --> 00:10:04.740
Hãy đăng ký kênh để xem bài giảng tiếp
theo, và theo dõi hành tinh trực tiếp, suốt

00:10:04.780 --> 00:10:06.590
ngày đêm, trên EarthWatch 24-7.
