0:00Tháng Ba năm 1888
Vào tháng Ba năm 1888, một trận bão tuyết đã vùi lấp Bờ Đông nước Mỹ. Tuyết dồn đống sâu hơn 30 feet, và hơn 400 người thiệt mạng. Hai ngày trước đó, New York vẫn còn mang cảm giác như mùa xuân. Vì sao không ai cảnh báo họ?
0:17Trong cơn bão, tin tức từ Boston phải đi vòng qua London mới đến được New York. Hai thành phố này chỉ cách nhau khoảng 200 dặm. Nhưng tuyết và gió đã quật đổ đường dây điện báo giữa hai nơi, và làm tàu hỏa phải ngừng chạy. Vì vậy, tin tức đã hai lần vượt Đại Tây Dương, qua những đường cáp dưới đáy biển.
0:37Làm sao một cuối tuần ôn hòa lại biến thành một trong những trận bão tuyết dữ dội tồi tệ nhất trong lịch sử nước Mỹ? Câu trả lời quy về một vài thành phần đơn giản. Khi đã biết chúng, mọi thứ còn lại sẽ trở nên rõ ràng: vì sao cơn bão này mang tuyết còn cơn bão khác lại mang băng, những trận bão tuyết lớn nhất đến từ đâu, và làm sao để giữ an toàn khi bão ập đến.
1:09Ba thành phần
Mọi cơn bão mùa đông đều cần ba thành phần, và thành phần thứ nhất là không khí lạnh. Nhiệt độ phải dưới mức đóng băng cả trên tầng mây lẫn gần mặt đất. Ở Bắc Mỹ, không khí lạnh đó thường tràn xuống từ Canada.
1:23Thành phần thứ hai là hơi ẩm: hơi nước, chất khí vô hình tạo nên mây. Không khí lạnh chứa rất ít hơi nước, nên một cơn bão cần có nguồn nước. Không khí thổi qua đại dương hoặc một hồ lớn có thể mang theo rất nhiều hơi nước.
1:38Thành phần thứ ba là lực nâng: phải có thứ gì đó đẩy khối không khí ẩm ấy lên cao. Khi không khí bốc lên, nó nguội đi, và hơi nước trong đó biến thành mây, rồi thành tuyết. Thường thì không khí ấm hơn sẽ trượt lên trên một khối không khí lạnh hình nêm.
1:53Đó chính là điều đã xảy ra vào năm 1888. Không khí ẩm từ Đại Tây Dương gặp không khí lạnh từ phương bắc, và bị đẩy lên phía trên nó. Mưa lớn trút xuống. Rồi khi lớp không khí lạnh dày thêm, mưa chuyển thành tuyết.
2:07Khi gió mạnh đi kèm với tuyết, một cơn bão mùa đông có thể trở thành bão tuyết dữ dội. Bão tuyết dữ dội không được đo bằng lượng tuyết rơi. Nó được đo bằng gió và bằng việc ta nhìn được xa đến đâu. Ở Hoa Kỳ, một cơn bão phải vượt qua ba phép thử mới được gọi là bão tuyết dữ dội. Gió thổi, hoặc thường là giật, từ 35 dặm một giờ trở lên. Tuyết làm tầm nhìn giảm xuống dưới một phần tư dặm, khoảng 400 mét. Và tình trạng đó duy trì ít nhất ba giờ. Thiếu bất kỳ điều nào trong ba điều đó, thì đó là bão mùa đông, nhưng không phải bão tuyết dữ dội.
2:46Cơn bão năm 1888 là một trận bão tuyết dữ dội đúng nghĩa. Gió giật của nó đạt ít nhất 50 dặm một giờ. Nhiều người bị mắc kẹt ngoài trời, và một số người đã chết cóng. Vậy, một cơn bão mùa đông là không khí lạnh, hơi ẩm và lực nâng. Thêm gió mạnh, nó trở thành bão tuyết dữ dội.
3:06Tuyết, mưa hạt băng hay băng
Phần lớn những gì rơi xuống từ mây mùa đông lúc đầu đều là bông tuyết, hình thành trên cao, nơi lạnh nhất. Thứ gì đến được chỗ bạn phụ thuộc vào lớp không khí mà chúng rơi qua trên đường xuống. Nếu suốt quãng đường rơi nhiệt độ đều dưới mức đóng băng, bạn sẽ có tuyết.
3:20Giờ hãy thêm một lớp không khí ấm hơn ở lưng chừng. Nếu lớp ấm đó mỏng, bông tuyết chỉ tan một phần. Bên dưới lớp ấm, chúng rơi qua lớp không khí lạnh dày, và đông cứng lại thành những viên băng nhỏ xíu. Chúng nảy lên khi chạm đất. Đó là mưa hạt băng.
3:37Nếu lớp không khí ấm dày, bông tuyết sẽ tan thành mưa. Gần mặt đất, các giọt nước đi qua một lớp không khí mỏng có nhiệt độ dưới điểm đóng băng. Chúng không kịp đông cứng lại, nên đóng băng ngay khi chạm vào mặt đường, cây cối hay đường dây điện lạnh giá. Đó là mưa đóng băng.
3:54Khi mưa đóng băng kéo dài hàng giờ, băng tích tụ lại, hết lớp này đến lớp khác. Vào tháng Một năm 1998, mưa đóng băng và mưa phùn rơi lúc có lúc không quanh Montreal và Ottawa trong hơn 80 giờ. Đó là số giờ mưa băng nhiều hơn cả một năm bình thường, chỉ trong chưa đầy một tuần.
4:15Băng trở nên nặng đến mức làm đổ hàng triệu cây xanh và làm sụp đổ cả những cột điện cao thế bằng thép. Hơn 4 triệu người bị bỏ lại trong giá rét và bóng tối. Vậy, tuyết hay băng có thể phụ thuộc vào một lớp không khí ấm, ở tít trên đầu bạn.
4:34Những cỗ máy tạo tuyết lớn
Cơn bão năm 1888 là một trận bão đông bắc (nor'easter), cơn bão mùa đông điển hình của Bờ Đông. Không khí lạnh từ Canada gặp không khí ấm và ẩm phía trên dòng hải lưu Gulf Stream. Một cơn bão hình thành gần bờ. Nó xoay ngược chiều kim đồng hồ, nên dọc bờ biển, những cơn gió mạnh nhất của nó thổi vào từ hướng đông bắc.
4:54Đây là một cơn bão có thật, từ tháng Một năm 2015, được dựng lại từ dữ liệu vệ tinh và radar. Hãy xem dải tuyết cuộn quanh tâm bão. Boston hứng khoảng 2 feet tuyết.
5:10Ngũ Đại Hồ tạo ra tuyết theo một cách khác. Vào cuối thu và mùa đông, mặt hồ ấm hơn nhiều so với lớp không khí giá buốt phía trên. Không khí hút nhiệt và hơi ẩm từ hồ, bốc lên, và tạo thành mây. Đến bờ bên kia, nó trút tuyết xuống thành những dải dài và hẹp. Đó là tuyết hiệu ứng hồ.
5:29Vào tháng Mười Một năm 2014, một trong những dải tuyết này dừng lại ngay phía nam và phía đông Buffalo, bang New York. Tuyết rơi ở đó trong khoảng hai ngày. Một số nơi trong khu vực đó có lượng tuyết hơn 5 feet. Cách đó vài dặm về phía bắc, tuyết chỉ dày vài inch. Người ta gọi rìa của dải tuyết là một bức tường tuyết.
5:49Nhật Bản cũng có tuyết theo cách tương tự, nhưng ở quy mô lớn hơn. Mỗi mùa đông, không khí giá buốt từ Siberia thổi qua biển Nhật Bản, được một dòng hải lưu sưởi ấm, rồi bốc lên trên các dãy núi của Nhật Bản. Tuyết mà nó trút xuống được gọi là tuyết hiệu ứng biển. Tại một suối nước nóng trên núi tên là Sukayu, tuyết từng dày hơn 5,5 mét.
6:16Núi cũng tạo ra những trận tuyết lớn, bằng cách đẩy không khí ẩm lên vùng lạnh. Ở bang Washington, núi Baker giữ kỷ lục của Mỹ về lượng tuyết trong một mùa: chín mươi lăm feet tuyết. Vậy, những trận tuyết lớn nhất thường đến từ không khí giá buốt phía trên mặt nước ấm hơn, hoặc từ vùng núi.
6:40Giữ an toàn
Việc giữ an toàn bắt đầu từ trước khi cơn bão đến. Tin theo dõi bão mùa đông có nghĩa là một cơn bão lớn có thể xảy ra, vì vậy hãy chuẩn bị sẵn sàng. Hãy chuẩn bị thức ăn, nước uống và thuốc men đủ dùng trong vài ngày mất điện. Cảnh báo bão mùa đông có nghĩa là bão đang đến, hoặc đã đến rồi. Hãy ở trong nhà, và hoãn việc đi lại.
6:58Tuyết và băng làm bị thương nhiều người trên đường hơn bất kỳ nơi nào khác. Cầu và cầu vượt đóng băng trước tiên, và một lớp băng mỏng có thể gần như không thể nhìn thấy. Vì vậy, hãy tránh ra đường nếu có thể, và để sẵn chăn, nước và đồ ăn nhẹ trong xe.
7:15Nếu bị mắc kẹt, hãy ở trong xe, nơi lực lượng cứu hộ có thể tìm thấy bạn. Mỗi giờ, hãy nổ máy khoảng mười phút để sưởi ấm. Dọn tuyết khỏi ống xả, và hé mở cửa sổ một chút, để khí thải không tích tụ.
7:29Trong gió mạnh và giá rét khắc nghiệt, da trần có thể bị đông cứng trong 30 phút. Vì vậy, hãy mặc nhiều lớp quần áo rộng, và che kín da. Da bị tê, chuyển sang màu trắng hoặc vàng xám có thể là dấu hiệu tê cóng. Hãy ngâm vùng đó trong nước ấm, không phải nước nóng, và đừng chà xát.
7:46Run rẩy, lú lẫn và nói líu nhíu có thể có nghĩa là cơ thể bạn đang mất nhiệt nhanh hơn khả năng tạo ra nhiệt. Đó là hạ thân nhiệt. Hãy đưa người đó đến nơi ấm áp, và nhanh chóng tìm trợ giúp y tế. Và hãy xúc tuyết từ từ: việc gắng sức có thể gây ra cơn đau tim.
8:03Khi mất điện, mối nguy lớn nhất có thể là một loại khí mà bạn không thể nhìn thấy hay ngửi thấy: khí carbon monoxide. Trong trận bão băng năm 1998, loại khí này đã làm ít nhất sáu người ở Quebec thiệt mạng. Phần lớn các ca bắt đầu khi người ta chạy máy phát điện trong ga-ra hoặc tầng hầm, hay đốt lò nướng trong nhà. Chỉ chạy máy phát điện ở ngoài trời, cách cửa sổ và cửa ra vào ít nhất 20 feet. Tuyệt đối không chạy máy phát điện trong nhà để xe, kể cả khi đã mở cửa.
8:34Tuyệt đối không sưởi ấm nhà bằng bếp ga hay lò nướng, và hãy lắp thiết bị báo khí carbon monoxide ở mỗi tầng. Đau đầu, chóng mặt hoặc khó chịu ở bụng có thể là dấu hiệu ngộ độc khí carbon monoxide. Nếu bạn thấy như vậy, hoặc thiết bị báo động kêu, hãy đưa mọi người ra ngoài nơi có không khí trong lành. Sau đó, hãy gọi cấp cứu.
8:55Tránh xa đường đóng băng, giữ ấm, và để khí thải ở bên ngoài.
9:02Điều cần nhớ
Điều cần nhớ là: một cơn bão mùa đông cần không khí lạnh, hơi ẩm và lực nâng, và gió mạnh có thể biến nó thành bão tuyết. Các lớp không khí bên dưới tầng mây quyết định đó là tuyết, mưa hạt băng hay mưa đóng băng. Nhiều trận tuyết lớn nhất đến từ không khí lạnh phía trên mặt nước ấm hơn, hoặc từ vùng núi. Và để giữ an toàn, hãy chuẩn bị sớm.
9:25Năm 1888, không ai cảnh báo New York. Cơ quan thời tiết quốc gia, khi đó do Lục quân điều hành, đã không thấy trước trận bão tuyết. Sáng thứ Hai, khi tuyết đang dày lên, một tờ báo ở New York in dự báo thời tiết trong ngày: trời quang dần và lạnh hơn, sau tuyết nhẹ. Thất bại này góp phần dẫn đến việc thành lập một cơ quan thời tiết dân sự mới. Giờ đây, các nhà dự báo thường có thể thấy trước một cơn bão mùa đông lớn từ nhiều ngày trước. Khi họ cảnh báo bạn, hãy lắng nghe. Cảm ơn bạn đã xem Earth Explained. Hãy đăng ký kênh để xem bài giảng tiếp theo, và theo dõi hành tinh trực tiếp, suốt ngày đêm, trên EarthWatch 24-7.